xoves, 12 de outubro de 2017

VISITANDO



VISITANDO O BIERZO

 (Solpor)



Visitamos o Bierzo e non por primeira vez, Luis xa traballara hai anos no Instituto de Cacabelos. Boa e fértil terra. Forma un contínuum con Valdeorras, de onde vén toda a miña familia materna. O tempo de outono espléndido, non sendo con todo -e como facilmente comprenderedes vendo o nivel dos encoros nos informativos- a felicidade climática completa.

 (Cubas ou pipos do vinagre: explícanos Antonio que as da ringleira inferior son as que levan máis tempo no proceso. Son as que tocan o solo, de aí a voz "solera")

 (Artesonado, dentro dunha dependencia do Palacio de Canedo, é imitante do teito de San Francisco el Grande de Villafranca)
 
Fomos xantar un día á casa do Prada pai, no Palacio de Canedo (un pazo que fora da nobreza rural, dos Osorio, apelido que señoreou tamén nas terras de Camba), reestruturado e chamado a unha nova vida, con algún exceso desa “ruralidade” feita para que o turista experimente o bucolismo e tal, pero en conxunto moi agradable. O viño, ecolóxico, moi destacado. Miña nai comeu corvina, curioso, a que si? Despois de xantar, sobremesa demorada. Había unha voda, xa sabedes, supervisión do estilismo, comentarios meus sobre o dato: trae boa sorte ver unha voda. Para quen?, preguntou  miña irmá. Para eles e para nós, contestei tan pancha. Infusións, paisaxe ampla, ao fondo os montes Aquilanos –Roma eterna no horizonte, en fin... Había unha especie de tren que levaba visitantes polos pagos-viñedos propiedade de Prada e decidimos que coa nosa nai presente, era boa opción. Sorte que boa parte dos convidados á voda era do lugar, así deunos tempo a pillar a derradeira viaxe do día e permitiunos observar desde certa altura magnífica o solpor: aló lonxe as Médulas, a aqueste lado Castro Ventosa, naqueloutro ángulo, o Sil e alén del, Valdeorras... Fermosísima terra roxa. A de Sarmiento, a terra astur, a dos guigurros, ao leste Compostilla, que algún autor asimila á Calóbriga prerromana (vén a mente a igrexa da Rúa Vella, a do santo Estevo onde se conserva a pétrea inscrición do guigurro calubriguense...[ [L(ucio)] Pompeio L(uci) f(ilio) / Pom(ptina) Reburro Fabro / Gigurro Calubrigen(si) / probato in coh(orte) VIII pr(aetoria) / beneficiario tribuni / (...)]. A miña irmá discreparía con esa identificación. Diría máis ben que a vella Calobriga está onde agora está a Pobra, preto do Barco. Algún día oínlle dicir que se corresponde con Calabaceiros, tamén en Valdeorras. Mira ti que se había máis dun lugar chamado así... Porto-Calem, Calóbriga, Callobre, a Gallaecia ancestral. O condutor-guía chámase Antonio (coma o bisavó, o avó, o pai...; asegura que se ten un fillo non o chamará Antonio, eu protesto, pois é ben bonito o nome) e pasará á historia dos meus seres humanos favoritos: vaia amor pola súa terra! Paradigmático. Con que sinxeleza e coñecemento de causa, con que naturalidade exenta de énfase falaba... E canto sabía. Comentei eu que aqueles topónimos en -el (Cornatel, onde está o castelo noutrora en ruínas –cando eu embarazada do meu primoxénito o visitei da man de Luís-, agora renovado, rodeado iso si de restos de terra queimada, reseca, desértica case...; Paxariel...) eran ou parecían ser mozárabes, contestou que non lle estrañaba porque por acó viñeran desde o sur e recordou o artesonado de san Francisco el Grande de Villafranca.

 (Conatel)

 Falando logo das riquezas do Bierzo contaba:  Estiven vivindo trinta anos en Cataluña e sei o que digo: alí se fan algo son os mellores niso: se fan viño, fan o mellor viño; se fan aceite, fan o mellor aceite, pero aquí no Bierzo facemos e aproveitamos todo: o viño, o porco, o vinagre, os pementos, a horta, e todo é bo. Pois sabes que che digo, Antonio? Que oxalá teñas fillos e poidas transmitirlles do teu saber. Aínda quixen turrarlle un pouquechiño máis da lingua. Menteille o Lago de Carucedo. Non saberás ningunha lenda? (Coméntovos: hai moitos anos escribira algunhas páxinas sobre a presenza de Roldán en Galicia e lera sobre a existencia dentro dese lago –moi vinculado á materia de Francia, a de Carlomagno e os doce pares, que nos chega polo Camiño francés ou de Santiago- de cousas pertencentes a algún dos míticos francos; alí escribín: “digamos que a tradición berciana do lago Somido refire que nel xace a espada de Roldán: dato este curioso, ausente da versión de Oxford: aí a sorte que corre Durandarte é escura, pero noutras versións –no Ronçasvals occitáncio, por ex.- a espada é guindada a un lago”; e noutro lugar do mesmo artigo: “E hai unha tradición no Bierzo segundo a que no fondo do lago de Somido descansa o barrilete de Oliveros -en D. Gustavo López, Las Médulas. León: Nebrija, 1980, p. 151-, onde, como se sabe, tería gardado o bálsamo de Fierabrás”; agora comprenderedes mellor a miña fonda curiosidade). Antonio dixo: Ah, de por alí son eu [non estou xa segura, mágoa!, pero xuraría que dixo de Villardepalos]... Agora volve haber anguías, e volven aparecer no río... Antes había moitas pero desapareceran... Lendas non sei pero o que si sei é que o meu tataravó buscaba un cabaliño de ouro que se sabía que estaba soterrado nun castro; na miña familia dise que o meu tataravó pasou toda a vida buscando o cabaliño de ouro. –E encontrouno? –Non o encontrou pero gastou moito tempo buscándoo. A carón de cada ringuileira de cepas había no cabo unha roseira. A miña irmá preguntou: É polas pragas? Era, si. As roseiras e as cepas son atacadas polas mesmas pragas, pero a roseira anticípase. Uns vinte días antes de que sexa atacada a viña xa sabemos o que virá polas roseiras e podemos prever. Ao día seguinte, domingo, xantamos en Cacabelos, na casa de Prada filla (entre nós: a raza mellora, a cociña -polo menos desta vez- encontreina superior). Tras o xantar había que pensar no regreso. Non deu tempo a pasear pola ribeira do Cúa, onde noutrora vivira Luís. Incluso chegara a pintar os chopos espidos do inverno... Tamén visitaramos o castro de Ventosa, onde os estudosos (así se dá por seguro, por exemplo, neste libro de Ronald N. Walpole, The Old French Johannes Translation of the Pseudo Turpin Chronicle, publicado pola Universidade de California en 1976) afirman que hai que situar a Ventosa do Pseudo Turpin, un lugar alto e ventoso, en que ventea, desde logo.

 (Terra roxa. Sangue guigurro. A avoa valdeorresa cos netos coruñeses)

xoves, 5 de outubro de 2017

A NOSA CASA



A NOSA CASA


AS GRANDES DAMAS DO ENSINO


Mª José Martínez Girón.

(María José Martínez Girón, segunda directora na historia do Instituto Eusebio da Guarda, catedrática de francés)
Imos coa segunda entrega desta serie dedicada ás grandes damas do ensino que pasaron pola nosa casa. Hai moitas, esa é a verdade. Sabede que neste fermoso capítulo podemos falar en termos semellantes a aqueles que recitabamos a propósito da multiplicación: a orde de factores non altera o produto. A oportunidade de falarmos hoxe de María José Martínez Girón vén dada pola recente lectura da súa tese de doutoramento. Logo toma ela a palabra a ese respecto. Primeiro ídesme permitir que vos relembre un par de datos sobre a súa vida en relación co noso Instituto. No que nós sabemos, só houbo en 125 anos de historia do Instituto da Guarda tres directoras. María José Martínez Girón foi a segunda. Primeiramente xa fora Vicedirectora, sendo Elisardo López Varela, catedrático de Lingua Galega e Literatura, o Director. Este período de vicedirección comprendeu desde o curso 2002-03 ata o curso 2005-06, en que inicia o novo período como Directora. Exercerá o cargo ata o curso 2008-09. Cando se publica o libro O Instituto da Guarda da Coruña. 125 anos de historia (editado pola Deputación Provincial da Coruña, no ano 2016), Mª José M. G. elabora un artigo titulado precisamente “Os directores do Instituto Eusebio da Guarda”. 

 (Foto que ilustra o artigo citado da autoría de Mª J. Martínez Girón: como ela investigou, sabemos que no equipo directivo de Díaz Grande, quen fora director nos anos 20 do século pasado, e dirixía o centro no curso 1935-36, había personaxes de grande altura intelectual como Gonzalo Brañas ou Fermín Bescansa)


Grazas á súa iniciativa empezaron a celebrarse a principios dos anos noventa os actos de graduación dos alumnos que rematan a etapa da educación secundaria: estes actos, con discurso dun profesor que representa o claustro, durante décadas viñan tendo lugar no salón de actos do centro, ata que o número do alumnado obrigou á Dirección, por razóns de espazo, a procurar fóra do edificio un auditorio de maior capacidade. María José Martínez Girón foi tamén a organizadora do Maratón de Lectura Solidario que se celebra no Instituto durante todo un día: alumnos, pais e profesores lemos ininterrompidamente ao longo da xornada e contribuímos cunha dádiva que se entregará, unha vez xuntadas todas, á Cociña Económica coruñesa. O primeiro Maratón, como relembraredes os que seguides o blog, tivo lugar o 24 de febreiro do 2014.

 (María José M. G. no centro da imaxe. Foto oficial, nas escaleiras principais do Instituto, da promoción do curso 2003-2004, promoción na que se graduaron algúns dos nosos fillos)


Tras xubilarse ao cumprir sesenta anos, María José puido, por fin, dar remate á súa tese. Dámoslle o noso parabén. Longos anos e moitas publicacións, velaquí o noso desexo. Vexamos agora as súas palabras:

 (María José aparece aquí rodeada de colegas: celebrábase o 150 aniversario de Instituto provincial coruñés)

 :::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::


Lectura e defensa da miña tese de doutoramento


María José Martínez Girón



            O pasado día 7 de setembro foi unha data moi sinalada pra min, foi o día no que despois de varios anos vin cumprido un soño que comezara cando rematei a miña carreira de licenciada en Filoloxía Románica, especialidade de Francés: facer a miña tese de doutoramento.

            É curioso pero todos os nervios que sentín os días anteriores desapareceron cando me atopei no Salón de Graos da Facultade de Filoloxía da Universidade da Coruña. A miña familia e moitísimos amigos dábanme ánimos coa súa presenza e cando chegou o tribunal e comezou un dos actos más solemnes da vida académica puiden desfrutar verdadeiramente a pesares de que cando comecei a miña voz non era moi forte, pero de seguido collín confianza e pasei a falar do que foi o meu traballo dos oito últimos anos: un estudio da obra dun frade beneditino do mosteiro de Montserrat chamado Fray Antonio Castell, obra editada no ano 1592 e titulada “Theórica y práctica de boticarios”.

            Poderíaseme preguntar que fai unha profesora de francés cun texto na meirande parte farmacolóxico e do século XVI con todas as dificultades que iso implica, e a resposta é que o mérito é do meu director de tese o profesor José Ignacio Pérez Pascual, que me brindou a posibilidade de ampliar os meus coñecementos sobre lexicografía ao mesmo tempo que me adentraba nun mundo case totalmente descoñecido pra min.

            Canto máis me implicaba mellor vía que o traballo resultaba verdadeiramente fascinante: o autor resulta practicamente descoñecido, o único que sabemos del é que foi boticario dos mosteiros de Montserrat e de san Bieito o Real de Valladolid e que acadou a incrible idade (inclusive pra nós) dos 104 anos; chegaban peregrinos a Montserrat coa única finalidade de tocalo e comprobar que realmente estaba vivo.

            En canto á obra, somentes existen seis exemplares coñecidos en todo o mundo e esta rareza xustificaba por ela mesma o meu traballo.

            O autor deixa patente no transcurso da Theórica unha fina e sutil ironía, cando di, por exemplo que tal receita é tan doada de facer que “Hasta una mujer podría hacerla, cuanto más los boticarios.”, ou cando reprende aos boticarios as súas malas artes botando menos cantidade do que teñen que facer, por avaros,  ou empregando materiais de menor calidade.

            Existen receitas moi suxerentes como a da “Theríaca” atribuída ao rei Mitrídates do Ponto, que como tiña medo de ser envelenado ía tomando ano tras ano pequenas cantidades de velenos co cal resultou  inmune a todos, e cando un rei inimigo conquistou o seu reino quixo morrer antes de acabar nas súas mans e, non podendo facer uso dos velenos -ninguén podía matalo-, tivo que mandar que un escravo o apuñalase pra obter unha morte digna.

            Avanzando no estudo da obra descubrín, aquí foi importantísima a axuda do meu director, que existían excesivos paralelismos coa obra dun médico francés contemporáneo de Castell e que fora moi recoñecido na súa época: Brice Bauderon, quen escribira unha obra “Paraphrase sur la Pharmacopée” , editada en 1588 e que foi coñecida sen dúbida ningunha por Fray Antonio Castell. Os dous estudaron na Universidade de Montpellier e cando analicei máis en profundidade a obra de Bauderon puiden concluír sen dúbida que a Theórica era en realidade unha tradución moi fiel da obra francesa. Chegados a este punto axudáronme moito os meus coñecementos da lingua francesa pra detectar galicismos tanto no léxico como na sintaxe.

            Case resultou unha novela de detectives: achar que unha obra de prestixio e moi recoñecida na súa época pola comunidade científica era en realidade o resultado dun plaxio. Mais no honor da verdade, Castell ten peculiaridades na súa obra das que carece Bauderon, como eses ditos irónicos e as citas á sabedoría popular e o achegar a España unha obra de tan grande importancia.

            Rematada a miña lectura e defensa e os comentarios que sobre a tese fixeron os membros do tribunal: non teño máis que palabras de agradecemento pra eles, saímos para fóra agardando pola súa deliberación. Bicos de todos! Canta emoción neses intres! Voltamos a entrar e postos en pé escoitamos a cualificación outorgada polo tribunal: Sobresaínte cum laude. Remata deste xeito o que fora o traballo de moitos anos da miña vida e a palabra que vén á miña mente é unha soa: agradecemento; teño tanto que agradecer!









                                               María José Martínez Girón



xoves, 28 de setembro de 2017

A CORUÑA



A CORUÑA

SALVADOR DE MADARIAGA: UN CORUÑÉS UNIVERSAL


 (Acto do día 21 de setembro, de esquerda a dereita, Director do Instituto Cornide de Estudos Coruñeses, Alcalde da Coruña, o autor do libro. Foto tomada de Internet)
 
Este día, exactamente o día 21 deste mes, asistimos no salón de plenos do Concello da Coruña á presentación dun libro sobre a traxectoria vital do coruñés universal Salvador de Madariaga. Alí estaba o señor Rexedor da cidade, o Director do Instituto José Cornide de Estudos Coruñeses e o autor do libro, o prof. Emilio Grandío Seoane, tamén coruñés, docente da USC. Do que se dixo a título de prolegómenos e como colofón, dúas cousas nos chamaron especialmente a atención: unha, a chamada á conciliación, ao diálogo –un trazo esencial da idiosincrasia do personaxe e unha necesidade esencial en todos os tempos, neste tamén desde logo...- e dúas, a importancia que naquel momento histórico –primeiras décadas do século XX- tivo o noso Instituto: lugar e ámbito cultural onde se forma a burguesía con ansia rexeneradora que logo xogará un papel importante en España e en Europa: Casares Quiroga, Novoa Santos, Madariaga... Unha burguesía ben pensante, con posibles, si, pero preocupada polo poder social dos máis, capaz de mirar alén da propia clase, do clan.

 (Casa onde naceu S. Madariaga y Rojo, nº 16 da rúa do Orzán, xa desaparecida. Esta e as fotos seguintes están tomadas do libro do prof. Grandío)

 (M. na época de París, ano 1910; ela no ano 1905. Ela é Constance Archibald, a primeira esposa de Madariaga)

Lemos o libro dun tirón, dun pulo. A medida que liamos subliñabamos determinadas frases ou parágrafos. Recupero agora algunas para vós.
Era a e expresión personalizada da loita interna do rexeneracionismo cultural por intentar insertarse nunha Europa que se afastaba [...]. Demándase especialmente máis cultura, máis educación, mellor formación da sociedade en todos os ámbitos: unha renovación total que permitiría saír da esclerose progresiva en que se entontraba instalada a política do Estado de principios de século [...] [O sistema aparece] repleto de prexuízos culturais propios da evolución histórica das relacións entre a sociedade e o Estado en España. Iso non sucede onde el se formou [Francia]. A mestura de intelectualidade e política sera algo consubstancial e natural en  Madariaga (na primeira etapa, arredor de 1915). En 1926 publica un escrito titulado Ingleses, Franceses, Españoles, onde verque estas ideas:
                Ninguén que coñeza España deixaría de observar a impoñente suma de esforzos individuais que se perden en actividades sen cohesión ou, o que quizais é peor, no baleiro. Caso típico, que merece mención á marxe, é o da chamada minoría intelectual. España parece incapaz de proporcionar aos seus intelectuais un cadro axeitado á súa actividade. A maioría deles non atopa no seu país a resistencia necesaria na masa para aborber os seus esforzos e facerlles render traballo útil, de tal xeito que, ao traballar no baleiro, numerosos intelectuais van perdendo de modo gradual o seu equilibrio interno e se decantan por un individualismo extremo, cada vez menos útil á colectividade e a eles mesmos.

Relevante é o impacto da I Guerra Mundial [...]. O pacifismo revélase xa aquí como unha necesidade para Madariaga. É curioso observar como neses momentos tan complicados os compañeiros da Coruña do Eusebio da Guarda se encontran tamén do lado do bando aliadófilo. A algúns deles, como Casares Quiroga, cómpre recoñecerlles a súa participación neste conflito coa Lexión de Honor francesa. En organizacións vinculadas á paz. Tamén a Madariaga.

 (En Paris, en 1932)

Pouco a pouco Salvador vai ascendendo no escalafón da acabada de crear Sociedade de Nacións en Suíza: en 1922 é nomeado Subsecretario de Desarme; mantén excelentes relacións co Goberno británico; en Xenebra faise amigo dun alto responsable da intelixencia dos EEUU. E cultiva tamén o xornalismo: publica en El Sol baixo pseudónimos; o seu favorito é Sancho Quijano. Ofrécenlle e desempeñá un tempo unha cátedra en Oxford e na súa prestixiosa editorial universitaria publica varios libros. En 1930 publica un dos seus textos máis tanscendentes: España. Ensayo de Historia Contemporánea. Dinos o prof. Grandío que Gregorio Marañón consideraba que España... fora fundamental para captar a certas elites a favor da República. Madariaga é elixido deputado a Cortes pola Coruña nos comicios do 28 de xuño do 31. Casares integrárao nas listas da Federación Republicana Galega.
A súa actividade nas Cortes será recoñecida por unha postura centrada e defensora do parlamentarismo liberal:
                Como liberal que son, dou unha importancia mínima ao económico, unha mediana ao político, e unha máxima ao humano.

Cando é nomeado nesta lexislatura constituínte Vicepresidente Cuarto das Cortes, nos debates da Constitución empéñase en colocar dentro da Carta Magna de 1931 unha cláusula expresa de renuncia á guerra como instrumento político.
O un de xaneiro de 1932 é nomeado Embaixador en París e Delegado de España na Sociedade de Nacións. Madariaga amósase, ademais, coma un excelente enlace entre a Sociedade e os países latinoamericanos. O papel de España como ponte con América consolídase con Madariaga [...]. E especialmente relevante o seu protagonismo para formar unha ampla fronte de rexeitamento contra a invasión de Manchuria por parte de Xapón. De aí o seu alcume Don Quijote de Manchuria.

Madariaga tamén tivo as súas tentacións: algunha vez foi tentado pola dereita máis reaccionaria. En 1935 reúnese por única vez co Xeneral Franco, Xefe do Estado Maior do Exército nomeado polo Ministro de Guerra Gil Robles, no hotel Nacional de Madrid. E entrégalle o seu libro [“Anarquía y Jerarquía”]. En comentarios posteriores Madariaga non tivo un especial nin positivo recordo deste encontro, pero Franco soubo aproveitalo. Nos tempos en que Madariaga se converteu nun dos homes a difamar polo réxime franquista, a propaganda da Ditadura difundiu esta obra coma un anticipo da democracia orgánica que desenvolvía o réxime.

Tras fuxir de España no 36, Madariaga formula un plan de paz baixo a dirección dun comite de tres potencias: un plan de intervención humanitaria e un goberno de personalidades que non estean comprometidas nin coa Monarquía, nin coa República nin coa Xunta sublevada. Para garantir este plan de paz entrarían en España forzas armadas ás ordes de oficiais británicos, mexicanos e arxentinos. Á parte do trauma brutal do enfrontamento entre irmáns no seu país, Madariaga ten que asumir fracasos, como todo ser humano, pero fracasos –como ese plan de paz, ou como a loita fallida para que a España de Franco non entre na ONU, cousa que sucede o 4 nov. 1950, coa abstención de Gran Bretaña e Francia- que nunca o frean. En xullo do 37 envíalle unha carta a Franco: “liquide esta guerra canto antes. Achégase unha negociación”.



(Homenaxe en París en 1956, cando cumpre 70 anos. Xunto aos líderes do europeísmo e Xefes de Estado, Camus, Bertrand Rusell, Marcel Bataillon, André Maurois, Gregorio Marañón, Paul Casals, María Casares... Velaquí algunhas das cousas fermosas que dixo precisamente a dama coruñesa da escena francesa: “Apreciamos en el Señor de Madariaga sus virtudes ejemplares de hombre libre y entero que no inclinó jamás la cabeza, ni humilló su inteligencia ante ninguna tiranía triunfante, ni en su patria ni en el extranjero, ni de oriente ni de occidente”)

 

 (No xardín da casa en Oxford, ano 1966)

En 1947 é nomeado primeiro Presidente da Internacional Liberal, viaxa a EEUU, alí coñece e conversa con Einstein e é proclamado Doutor Honoris Causa pola Universidade de Princeton.
Volve a España morto o ditador. O 3 de maio de 1976, por fin, Madariaga leu o seu discurso de ingreso na Real Academia de la Lengua, ante máis de 800 persoas. Cun enorme simbolismo de reconciliación [...], ao seu discurso [...] contestoulle Julián Marías.
Tamén no 76 chega á Coruña. O Instituto Cornide de Estudos Coruñeses e mais o Concello prepáranlle unha sentida e merecida homenaxe. No citado Instituto deixou este noso coruñés universal un importante fondo documental e fotográfico. As súas cinzas foron esparexidas no mar da Coruña.
Foi un grande conversador, unha persoa que valorou o amor, un home leal ás orixes, un ser pragmático. Un perfil complexo no que o pensamento político se compón basicamente de dúas pezas: antitotalitarismo de calquera tendencia e democracia liberal. Pero tamén o proxecto europeo federal...


 (Esta foto e mais as seguintes foron feitas por Charo Soto no expediente escolar de Salvador de Madariaga que custodia o Instituto histórico coruñés que leva o seu nome. Madariaga estudou no noso Instituto -o Instituto da Guarda- pero os expedientes académicos dos alumnos varóns foron trasladados na década dos 40 ao novo edificio, o situado na chamada Cidade Escolar. Agradecemos á Dirección do IES 'Salvador de Madariaga' a súa total dispoñibilidade á hora de permitirnos acceder aos seus arquivos)








 
:::::::::::::::::
(NOTA:
Todos os textos, en cursiva, atirados do libro do prof. Grandío Seoane, foron traducidos por nós ao galego).