mércores, 17 de maio de 2017

LENDO A



LENDO A CARLOS CASARES


 (As fotos están tomadas de Internet)


Mandamos ler no segundo trimestre Vento ferido, de Carlos Casares, en cuarto da ESO. Non sempre as decisións de departamento gozan da miña total comuñón de espírito. Pero si esta vez. Encántame ese libro. Lino hai tempo e volvín lelo con gusto. Con vistas ao día 17 de maio, hoxe xustamente, hai unha semana decido facerlles sete preguntiñas sobre o libro: 1ª. Que relatos che gustaron máis?, 2ª. Por que?, 3ª. Que ideas cres que nos quixo transmitir o autor?, 4ª. Cres que o logrou?, 5ª. Que sabes do autor (empezando polo nome)?, 6ª. A relación cos outros autores (a que xeración pertence o autor/o libro?), a relación cos outros libros (con que outros libros ou películas relacionarías todo ou parte de Vento ferido?), 7ª. Sabes quen é o homenaxeado este ano no Día das Letras Galegas?

Un tópico entre colegas á hora de tomar un café ou así é aquel que di que tras o verán dáse entre o alumnado unha especie de varrido mental (báñanse no río Limia...) e esquecen todo o aprendido no curso anterior. Este día pensei que non facía falta falar dun verán enteiro: abonda con que pase un mes. De 30 alumnos só sete recordaban o nome do autor de Vento ferido. En fin, non suframos. Mantiñan desperta a sensibilidade e a memoria noutros puntos. Despois déixovos constancia do pensamento das miñas dilectas alumnas e dos meus dilectos alumnos. Pero antes ídesme permitir que peque de libre subxectivismo. Entre os meus relatos favoritos están “O xogo da guerra” e “A rapaza do circo”. No primeiro salta á palestra, entre outros temas posibles, o tema da dialéctica individuo-grupo. Recordo unha vez cando o meu primoxénito estudaba aínda na facultade de física en Santiago, que foramos oír unha conferencia co gallo dunha festa (quizais final de curso ou de grao...) e un profesor  fixera unha exposición científica, con formulacións físico-matemáticas precisas, sobre as variacións do comportamento humano individual e grupal... A presión do grupo (de poder) sobre o individuo tamén forma parte doutra obra paradigmática do autor ourensán: Ilustrísima, novela onde o bo home, o home de paz representado polo bispo, claudica e cede ante a violencia sectaria da curia.

 (A primeira edición do libro que lemos na aula, da famosa colección 'Illa Nova'. Vén de celebrarse a primeira edición do premio de narrativa precisamente así chamado, Illa Nova)


O  segundo relato favorito meu (“A rapaza do circo”) conmóveme como me conmove sempre o amor puro ou case puro: digo aquel primeiro amor, o da adolescencia, o que pode deixar marcas indelebles, e tinxe facilmente a memoria de saudades. Á hora de establecer relacións con outras obras de arte (literarias e mais tamén cinematográficas), este foi o raio que non cesa: multiplicámonos entre todos na aula ata o infinito... Con todo, eles non mentaron dous relatos que eu si tiña in mente: un de Ferrín, “Fría Hortensia”, onde o rapaz adolescente namora da curmá, de Maribel. Que delicada tea recobre os nosos corazóns xoves! Que privilexio poder reler, poder revivir, poder relembrar...

Casares desenvolve unha vez máis este importante tema na súa fermosísima novela O sol do verán. Un deses libros que te absorbe e envolve (coma cando eu era adolescente e lía con paixón Crónica del alba, de Sender, outro grande da literatura hispánica con amores adolescentes). Pero por que, te preguntas durante todo o tempo, por que Helena casa con Arturo se a quen ama, se quen domina a súa mente e ocupa todo o seu corazón é Carlos? E ao tempo ves claramente que Carlos só pensa nela, en Helena. Aquí quizais rompe Casares o seu predilecto xogo dos triángulos: un home que se debate entre dúas mulleres: a esposa-amante nai e señora da casa/a amante aguillón intelectual. Helena éo todo: a que se quere por amante e a que se quere como interlocutora intelectual válida. E mais non casan. Por que? Creo que a resposta está máis ben en Carlos. Carlos non se ama ben a si mesmo: logo non está seguro de poder amala a ela como merece. Ou iso cre el. Ou iso creo eu cando reflexiono sobre el etc.

Mellor deixemos que se expresen os rapaces e as rapazas de cuarto:



O meu favorito sen dúbida foi aquel que falaba da vida dun solitario vello, sumido na súa rutina: como pasaba a maior parte do día no seu balcón, sen case ninguén, sen sobresaltos... A apatía e tristeza que me transmitiu este relato é o motivo polo que xamais o esquecerei  (Sara Martínez Iglesias. O relato é “Longa espera ao sol”).

O meu favorito foi o primeiro (“O xogo da guerra”), non pola súa brutalidade, senón pola demostración do que pode facer a presión do grupo na mente de alguén, ata o punto de levalo a torturar e matar (Mario García García).


É difícil sabelo con exactitude (Que ideas quixo transmitir o autor con este libro?), pero dende o meu punto de vista, podemos observar en moitos dos relatos o lado escuro de todo ser humano. E todo moi marcado pola realidade da época (Pablo Eduardo Menéndez-Valdés Pérez).


Quixo transmitir que todo o bo,  ou todo aquilo que parece estar ben, pode destruírse ou desaparecer de súpeto (Laura Orgueira Peteiro).


Ainda que non lembro os títulos, gustáronme moito os relatos que tiñan un tinte máis familiar, coma o do ancián que agardaba unha tarde polo seu neto ou aqueloutro no que un xove ía visitar unha vez ao ano á súa parella, mais a relación deteriorábase. Ambos tratan temas cotiáns de maneira un tanto tráxica e tenra á vez  (Estela Novo Vázquez).


Outro que me gustou moito foi o do avó que esperaba o seu neto. Fíxome recapacitar sobre a monotonía da vida e o paso do tempo. [...] Na maioría dos relatos podemos atopar un transfondo crítico, en cada un diferente. Basicamente fala da sociedade e critica as ideas que son imposibles ou moi difíciles de cambiar (Ana Mingote Blanco-Rajoy).


Un dos relatos que máis me impresionou foi aquel no que se falaba dun home que estaba nun bar e a policía foi buscalo, xa que tiña unhas ideas diferentes das do réxime. No relato ninguén sae a defendelo a pesar de ser un bo amigo por medo ás represalias. Percíbese o medo do pobo, medo a ser encarcerado, torturado e fusilado por  non coincidir coas ideas políticas da época  (Paula Santalla Estévez. O relato é “Coma lobos”).


Sobre todo fálase de como a sociedade nos inculca uns coñecementos e nos impón uns límites, e moitas veces debemos calar e non podemos expresar todo o que quixeramos  (Carolina Sanmartín Pérez).


O autor quixo contar e explicar os actos máis profundos do ser humano, como por que somos leais, por que lle damos as costas á nosa familia e aos nosos amigos, por que recordamos tanto certos incidentes do noso pasado... (Marta Roibás Zas).

 (Unha cabana apache propia do territorio do Nordeste dos EEUU: no libro O sol do verán, Carlos e Periqueta xogan de nenos nunha deste estilo, un wigwam dinos o narrador, na fraga galega)


mércores, 10 de maio de 2017

ENTREVISTAS A HOMES QUE AMAN OS LIBROS



Entrevista a Rubén Amón


Rubén Amón (Madrid, 1969) é un escritor e xornalista que recalou en El País en Septembro de 2015, despois de traballar máis de 25 anos en El Mundo. Foi enviado especial aos Balcáns e corresponsal 12 anos en Roma e París. Ten publicados dez libros de temáticas diversas como a ópera, fútbol, touros, arte e política. Tamén participa en tertulias radiofónicas (Onda Cero) e televisivas (La Sexta, Cuatro e Antena 3).
En El País é analista político, reporteiro e comentarista dos espazos audiovisuais. Tamén escribe no xornal un blog dedicado á ópera, “Recóndita armonía”.
Rubén Amón é fillo do humanista, escritor e crítico de arte Santiago Amón, membro da redacción que fundou El País.

1. -Como chegaches ao mundo laboral? -Empecé muy joven, 17-18 años, de manera bastante accidental. Empecé a trabajar en la radio (Antena 3 entonces) antes de comenzar incluso la universidad. Y parece ser que el periodo de prácticas se ha prolongado 30 años.

2. -Onde te ves máis virtuoso, coma xornalista ou coma escritor? -Me considero un periodista que cuida el lenguaje. Cuando hablo, cuando escribo. Escritor lo soy en el sentido del esmero con que procuro escribir, pero no soy un novelista. Y sí soy un periodista. Siento una curiosidad polifacética a las cosas que pasan.

3. -Se tiveras que escoller entre os teus libros, cal sería o que máis te representa? - El que más me representa es el último: "El tigre mordió a Cristo", un retrato de personajes extremos -conocidos y no conocidos- que termina siendo un autorretrato.

4. -Algún consello para os estudantes que nun futuro queren exercer de xornalista? -Mi consejo es dedicar mucho tiempo a instruirse y fomarse. El periodismo es un oficio. Pero se mejora mucho en él leyendo, leyendo y leyendo.

5. -Cales son as claves para escribir tal variedade de libros e artigos de diferentes temas? - La clave sería no ponerse límites a la curiosidad. Tener una mirada de amplio espectro. Eso no significa escribir o hablar de cualquier cosa con superficialidad, sino de aplicar la técnica y la pasión periodística a cualquier asunto.

6. -É o xornalismo o cuarto poder?(lexislativo,executivo,xudicial e este). - El periodismo es un poder, pero no creo que sea el cuarto, el primero o el sexto. Es un índice de transparencia. O de opacidad, si no puede ejercerse con libertad. Y es un poder que debe emplearse  con responsabilidad. Siguiendo los principios deontológicos y la sensabilidad.

7. -Hoxe en día a liberdade de expresión é real ou os xornalistas escriben baixo unhas liñas impostas polo medio para o que traballan? - La libertad con que pueda ejercerse el periodismo es una prueba de si una democracia lo es o no le es. Y España es una democracia aseada, aunque algunas sentencias judiciales contra la libertad de expresión y las presiones a las que se exponen algunos medios puedan dar una sensación confusa. Los medios tienen sus líneas editoriales, sus anunciantes, sus requisitos de supervivencia. No existe un periodismo utópicamente puro. La cuestión es acercarse a esa idea lo más posible.

           Entrevistador: Manuel Oro, alumno de 2º  bacharelato F no curso 2016-17.

mércores, 3 de maio de 2017

VISITANDO



VISITANDO


Visitounos o escritor vigués Pedro Feijoo Barreiro. Ao salón de actos acudiu parte do alumnado de segundo de bacharelato; leran previamente a súa novela Morena, románica e perigosa. Confesaba sen ambaxes Pedro que entreter é para el o primeiro (no caso do libro en cuestión, para logralo hai primeiro que vencer o pasmo inicial, enunciable máis ou menos nestes termos, Jo, profe, que gordo é...). A miña intención é enganchar desde a primeira páxina. Fala abertamente, ás veces nun fío de voz, así coma quen non quere marcar moito a súa presenza. Hai algo de delicadeza neste artista integral, que ama a música, o cine e a literatura. É para el unha gozada participar neste contexto: poder poñerlle cara aos seus lectores, como pechar un círculo (que podía ser enunciado así: ti es o emisor do libro e os lectores son o receptor: e agora o receptor convértese no emisor que che fai preguntas, e ti no seu interlocutor).


Cóntanos que Morena... a escribiu –a novela- durante tres anos, tras a publicación de A memoria da choiva; concibiuna a modo de entretemento ou divertimento, porque a Memoria... foi un libro moi intenso, que o esgotou (mentalmente, ou case: polo grao de concienciación que quixo transmitir, ao ser o tema o da denuncia da manipulación do noso patrimonio cultural). Quedou, digamos, seco. Así que, perante ese non podo máis decidiu que a seguinte novela sería unha gamberrada (cando oín esa palabra, non puiden evitar recordar a Rico, aquela vez que comentou –cando lle preguntara sobre para que necesitaría Dulcinea os seis reais- que Cervantes escribe o Quixote a título de chascarrillo; tamén me veu á memoria O porco de pé, coa súa forte compoñente de parodia; logo un dos rapaces preguntaríalle se, efectivamente, a novela risquiana estaba entre os seus modelos a seguir). Unha comedia gamberra, que vén sendo o mesmo. Sen filtro. A dicir verdade, engadiu aínda sobre este punto, o sistema literario galego non se caracteriza por ter un grande repertorio de comedias. Escribir unha comedia tamén ten un aquel de actitude (aquí podedes interpretar libremente: cada un de vós, lectores, percibiriades un aquel distinto, algo de castígate, amor e rouba para saír adiante –ou para seguir a moda imperante, cossì fan tutti, talvez).

 (Pedro Feijoo Barreiro, entre Beni Vidal e Charo Soto. A foto é de Isabel Armesto)

Axiña lle pediu á rapazada que preguntasen. Abriu a quenda Jorge Carril, quen quixo saber polas fontes de inspiración. Como autores favoritos mentou a Eduardo Mendoza (citou varios títulos) e a Tom Sharpe (coa súa serie de Henry Wilt). Gústalle ao vigués o humor británico. Tampouco se escapa da atracción do cine: desde os irmáns Marx, pasando polos Monty Python, Woody Allen, ata Les Luthiers e Os Simpson.
Beni Vidal (prof.): Como decides o tema?
-(En síntese) Recoñezo que lle dou moitas voltas, pero unha vez que se me mete unha idea na cabeza, unha vez que tomas unha decisión é coma se se apoderase de ti unha especie de obsesión compulsiva... e sabes que lle dedicarás a ese tema como mínimo dous anos. No caso de Morena... sabía que quería relaxarme, descansar do esforzo documental, e sabía que quería escribir unha comedia sobre un roubo.
Carmen Arbaizar: Hai algún personaxe autobiográfico?
-Esa é a pregunta do millón (Pedro repasa varios dos seus personaxes: Simón Varela, arquitecto titulado que na realidade amaña galiñeiros ou case, Aquiles que empeza querendo ser xornalista e acaba publicando nunha revista de Santiago especializada en marcianos, aqueloutro que é axente artístico e acaba especializado en mancos...). Algunha vez certo crítico me ten preguntado por que esa predilección por personaxes perdedores e fracasados? Por que ese gusto polo anti heroe? Insisten: “hai moito de autobiográfico neses personaxes?” Eu respondo: “Nooon!”, pero miña nai –así, na soedade da casa- dime: “A ver, un pouco si hai”. Morena... é unha gamberrada que intento revestir da maior verosimilitude posible. É un disparate pero por exemplo, o percorrido desde a cidade ao santuario é exactamente así... Na comedia nunca esaxeramos bastante... Pero si, un pouco si que hai, como dicía a miña nai. Xa está dito e é verdade: un escritor sempre reescribe (das experiencias vividas ou lidas).
Inés Tejero: Cando decidiches ser escritor?
-A vocación sempre (desde neno) estivo aí. Desde a época de Lamatumbá, cando escribía cancións sixelas con certa mensaxe... Foron doce anos de dedicación exclusiva á música, non houbo nin unha soa semana na que tivera a maleta completamente desfeita e chega un momento en que me vexo a min mesmo escribindo Os fillos do mar en varias bañeiras de varios hoteis de media Europa...
Daniel Abelenda: Que opinas da crítica que di que es un autor de best sellers?
-A min gústanme todas as críticas. Honestamente non me podo queixar. O 90% das críticas son boas, mais agradezo igualmente as boas ca as malas. Eu non escribo para a crítica nin para coñecerme a min mesmo, senón para falar convosco. Admito sobre todo as que me fan os lectores para procurar mellorar. No país hai moi bos críticos, Armando Requeixo, Ramón Nicolás... Mala crítica? A que confunde crítica con insulto. No sistema literario debemos caber todos...
Antía Rodríguez: A literatura déixache tempo para a música?
-Tampouco é que me interese achegarme xa con tempo a ese campo. Xa está: xa foi. E aproveiteino ao máximo... Acabas acumulando un montón de cacharros: teño nun recanto do xardín un cuartiño... ás veces de noite entro, acendo pero logo apago e saio, non sexa que me oian e veñan e se encha aquilo de amigos e xente...
Jorge Blanco: Pódese vivir ben facendo exclusivamente literatura en galego?
-Moi boa pregunta. É moi difícil se só se publica en galego, é moi difícil e moi minoritario. Pero si sendo galego e con acceso a outros idiomas e outras culturas. Antes falábase de militantes das letras, xente sacrificada. Mais é como ser fontaneiro ou enxeñeiro... eu non fago outra cousa, é o meu oficio. Os meus libros tradúcense ao castelán, esa é a outra metade... En Galicia somos moi poucos os que vivimos da literatura pero somos máis que hai cinco anos. Non viaxamos en jet privado nin teño tampouco unha illa privada en Hawai pero si que se pode vivir. Claro que somos un país pequeno e temos unhas vendas que teñen o seu teito.
María Gómez: Algún consello para ser escritor?
-Non creo que sirva -como diría Woody Allen, “en caso de guerra eu só serviría de prisioneiro”-. Dar consellos dáme pudor. Primeiro, crer no que fas; segundo, antes que nada, tes que ter unha actitude. Eu escribo, xa o dixen, para entreter e necesito entretervos para contarvos o que vai por debaixo da mesa. Arriba un thriller pero debaixo hai un discurso. E ese é o motor. E nesa actitude ten que haber verdade. Logo vén a disciplina... En fin, compromiso contigo mesmo e crer, crer no que fas.
Sara Fraga: Que estás lendo agora?
-Estou lendo a Pierre Lemaitre (dedícalle un bo eloxio). Recoméndovos Vestido de noiva (Robe de marié), e tamén a súa serie, que cómpre ler en orde, sobre o inspector Camille Verhoeven... Ah!, e Alex, a súa cuarta novela. Outro autor que me apaixona é James Rhodes, o autor de Instrumental.


Marta Lado: Cal é a obra da que te sentes máis orgulloso?
-Esta pregunta é coma aqueloutra que se lle fai ao que ten tres fillos, “a quen queres máis?” As tres novelas son importantes para min, as tres supuxeron algo. Os fillos... conectou ben co público e reconectou co best seller (aquí dedícalle un par de comentarios positivos ás outras dúas: daquela directamente pregúntolle pola obra que está para publicar, Os fillos do lume). Levo tres anos con ela. Si, esa é a miña favorita: é unha volta aos Fillos do mar...
Jorge Carril: Que posibilidades ten a literatura galega fóra de Galicia?
-O sistema literario español é a selva: nós temos un sistema literario moi amable. Trátannos con agarimo...O que si é verdade é que cando publicas novelas que transcorren en, chamémoslles así, “espazos periféricos”, nos últimos tempos xorde un interese focalizado neses lugares: aumentan as visitas ao val de Baztan e a Elizondo, mercé ás novelas de Dolores Redondo, ou pensemos na Praia dos afogados, agora todo o mundo quere visitar Panxón, e igual pasa cos espazos nos que transcorre O lapis do carpinteiro...
Beni Vidal: A editorial presiona o autor para que publique?
-Entende que cada autor ten o seu ritmo. Aquí cóidasenos moito...
Carmen Arbaizar: E como fixeches para introducirte...?
-En parte foi grazas á influencia de Suso de Toro. Foi el quen me tomou da súa man e quen me puxo en contacto co editor, con Manuel Bragado... Hai moito traballo por facer e hai sitio para todos... Sempre hai alguén que está pendente de ti.
Bonitas palabras, esperanzadoras, para pechar este encontro. Agradecemos moito a Pedro Feijoo a súa presenza comunicativa no noso Instituto.



mércores, 26 de abril de 2017

VISITANDO



VISITANDO A MANCHA

 (Interior dunha 'venta' en Puerto Lápice. O carro en que obrigan a regresar a don Quijote á aldea puido ser coma ese)


Tras varios anos de viaxar coas alumnas e os alumnos, este ano viaxei co meu home e mais con amigos. En parte, seguimos o itinerario deseñado por José Luis Suárez, quen levaba décadas capitaneando a expedición do Instituto. Preguntábame onte, e a que hora visitastes as Tablas de Daimiel? Visitámolas á tardiña, e alí estabamos á caída do sol, no solpor. Esa é sen dúbida a mellor hora. A verdade é que tivemos o privilexio de ver varios solpores memorables, e vivimos tamén a lúa chea sobre os Cigarrales, desde a outra banda do Texo, con Toledo perfilándose en fronte de nós. Unha beleza. Toledo sorprendeunos no pazo de Santa Cruz cunha exposición magnífica sobre o tempo de Cervantes. Logo selecciono para vós unhas cantas fotografías. 

 (Unha das vistas posibles dentro do Parque Natural das Lagoas de Ruidera)
 (Subindo polo vieiro vermello, rico en 'almagre'; arriba hai restos dunha mina que xa explotaron os romanos... Por aquí subiría tamén don Quijote, camiño da cova de Montesinos. Preguntábanos Jesús dentro da cova: "pensades que Cervantes estaría aquí?" Si, polo ben que describe do interior)

(A ermida, próxima ao camiño ascendente que conduce á Cova: será esta aquela á que se refire Cervantes no capítulo seguinte ao episodio de Montesinos, cando volven da cova? A dedicación é a san Pedro de Verona)

Á diferenza da viaxe programada co alumnado, esta feita puiden finalmente cumprir un dos meus desexos anteriormente frustrados: baixamos á cova de Montesinos, sen corda pero con casco. Levabamos un guía excelente, unha desas azarosas sorpresas do destino. Jesús era un apaixonado da súa terra (natural de Alcázar de San Juan), un convencido a ultranza da orixe alcazareña do noso Miguel. Unha servidora rendeuse perante tanta fe firme. Só puiden articular un tímido pero, Jesús, hai fortes contraargumentos... Frase que logo, como leredes máis adiante, tiven que repetir aínda máis timidamente, por non ferir sentimentos que percibía eu tan fondos. Xa vos adianto que manteño ideas encontradas sobre este feito: Miguel de Cervantes é de nación manchega para moitos manchegos. Case que é de lei: a Mancha penetrou tanto nel, na súa magna obra, que merecería ser manchego. Como din os italianos, se non è vero è ben trovato. Diredes moitos de vós: pero é acientífico. Xa, pero recórdovos o que dixo Pascal: a verdade sen amor non vale nada. Diante desa defensa tenrísima, conmovedora, inxenua incluso (interesada tamén se queredes, pero que amor non ten algo de interese, salvando o da nai, o do pai tamén, e o de Deus?), diante diso, digo, que valor poden ter os datos obxectivos? Un valor innegable –xa vedes que me debato: é o peso da verdade, a verdade pode moito e fainos libre-, aínda que debe ceder algo diante da outra verdade, a dos alcazareños que non manexan eruditamente os datos pero queren que Miguel sexa un deles. O noso guía Jesús contaba que a el lle contaban os devanceiros e sempre oíu dicir que por alí, polas fragas con sabinas, polos recendentes vieiros montesíos de Ruidera (hoxe denominado Parque Natural das Lagoas de Ruidera, e chámase así polo ruído tremendo das augas que en volume sen conto caen nas fervenzas...), paseou o neno Miguel co seu pai. Insisto: que tenrura! Migueliño camiñando polas vereas da man do seu pai...

 (Fachada da igresa de Santa María a Maior, en Alcázar de San Juan, onde se conserva unha copia da partida bautismal de Miguel, fillo dun Cervantes Sabedra: foron tres alcazareños amables e xentís os que nos permitiron entrar, sabendo que viñamos da Coruña só por ver a pía bautismal e a igrexa famosa; xa estaba pechada a igrexa porque era día de procesións e non había visitas a esa hora; grazas mil, amigos)


(Permitiredes que vos recorde que a Virxe do Rosario é patroa da miña cidade e mais tamén dos alcazareños; nesta viaxe soubemos que se celebra o 7 de outubro en memoria da vitoria de Lepanto, vitoria á que contribuíu o noso Miguel)

Creo que aquí debería acabar hoxe o discurso: e mais non podo. Na dialéctica cerebro/corazón, tan machadiana, hai que darlle o seu ao seu dono. Entre os argumentos máis sólidos a prol da orixe indiscutible, a alcalaína, de Cervantes, está o testemuño dos amigos que o trataron, o apreciaron moito, o coñeceron ben. Un deses amigos foi o home de igrexa,o frade Antonio de Sosa. Os datos que vos facilito están tomados dun libro que lin inda hai pouco, unha xoia de libro, escrito por unha investigadora colombiana finísima, moi sabia e moi humana: Mª Antonia Garcés, Cervantes en Argel. Historia de un cautivo, 2005. Aí lemos, por exemplo, que Sosa resume o caso –un dos intentos frustrados de escapar do cautiverio-  no seu Diálogo de los mártires de Argel: “Y los prendieron a todos, y particularmente maniataron a Miguel de Cervantes, un hidalgo de Alcalá de Henares que fuera autor deste negocio, y era, por lo tanto [el] más culpado” (negriña nosa). Outro día seguiremos con ese libro enriquecedor da hispanista que traballa na Universidade de Cornell, EEUU.

 (Do tempo de Cervantes: Planisferio de Martin de Waldseemüller, Estrasburgo, 1507; foi na introdución a esta obra onde Waldseemüller propón por vez primeira o nome de América para as novas terras acabadas de descubrir polos europeos)

(Así pintou a Cervantes Manuel Wssel de Guimbarda, cadro datado en 1880. Non hai ningún retrato fidedigno del, de Cervantes)

 (A bandeira de Lepanto)

 (Este gravado, no que aparece representado Miguel de Cervantes, é de 1800)