mércores, 16 de agosto de 2017

VISITANDO



VISITANDO TRASDEZA


TARDE DE ALDEA

 (Un camiño: conduce a Cóscaros)

Son de aldea, dicía onte Mari Carmen, mentres nos contaba que ten claro que na casa que está refacendo quere unha cociña de leña, de leña auténtica. Son de aldea. Gústame a frase e gústame a substancia que subxace.

 (Casa, Cóscaros)

Aí á baixada do sol collimos cara a Cóscaros. Camiñando. Hai tempo que eu quería ir dando un paseo. Vén sendo un prototipo de lugariño abandonado pero vin desde o coche, desde a estrada, un par de tellados novos e díxenlle a Luís, hai que ir, seguro que ten unha segunda oportunidade... Xa me seducía previamente a eufonía da voz, Cóscaros. Con ese interfixo –ar- (probablemente tamén está presente noutros topónimos como Láncara, Pazo de Lóngara [o que fora o pazo de Marcial del Adalid e que agora é usado, entre outros usos, como lugar de congresos pola UDC], a fonte de Lóuzara, da que fala o egrexio, nunca suficientemente loado,  licenciado Molina, Bartolomé Sagrario de Molina ["Esta fuente que llaman Lóuzara está al nacimiento del río de Lor en la sierra del Cebreiro. Hay una cosa extraña en ella y no vista en ninguna fuente de España, que tiene sus ondas continas como la mar, y su creciente y menguante sin faltar un punto"]), con esa raíz tan vella. Será porque había moitos ‘coscos’? E Luís dixo: non creo, caracois hainos en todas partes e non chaman tanto a atención. Pouco antes de coller o camiño que baixa e se achega a Cóscaros, sinaloume unha curva enfronte: cando eu era neno, e viñamos andando de Cortegada a Silleda, aí había un prado e unha fonte, e agora xa ves... (unha pura silveirada informe: internamente case que deseñei un pequeno pranto polas fontes perdidas, da serie todo o bo que fomos perdendo, camiños, castros, mámoas, autoconciencia de nós, esas cousas).

 (Placa solar que alimenta un pastor torna-vacas; prado en Cóscaros)


Avanzamos. Á nosa dereita, na media distancia, unha muller esperaba pé do prado para que entrasen as vacas, pensei, vai alindar as vacas,  logo poderei falar con ela. Un pouco máis aló, un home maior conducía un tractor que tiraba un carro. Estaba no medio dun milleiral, metade xa baleiro, na outa metade parecía disposto a segar parte do millo e cargalo no carro. Non tiña mazaroca a planta, agora cómenas así  -as plantas- as vacas. Seguimos. Na entrada de Cóscaros saíronnos ao paso tres e logo catro cans. Un era grande. Procuro falarlles impondo respecto –Aparta, can, lisca de aí!- pero máis ben é medo o que me inspiran. Calquera sabe. Desviámonos e fomos cara á dereita, cara ao Marco, no canto de seguirmos recto, e iso que Luís quería ver a paisaxe que se albiscaba ao fondo, sobre o Pazo de Transfontao. Fomos seguido ata ver unha casa grande que tiña un prado no que pacían tres burriños (xa viramos outros tres, negros, bonitiños, no prado xunto a casa de Elías, el será por puro conservacionismo?) e logo regresamos cara a Cóscaros. Había un par de persoas –antes non estaban- que nos observaban, un home e unha muller loira, guapa, mediana idade. Achegámonos e saudamos. Tamos dando unha voltiña, eu quixen coñecer este lugar porque me gusta moito o seu nome, Cóscaros. A muller riu francamente. Falamos un bo anaco. O home tiña parentes de seu nunha casa veciña ao lugar onde naceu Luís. Coñeciámolos. A muller, de Vigo, sorprendeuse de que eu, sendo coruñesa, gustase da aldea. E non pouco, díxenlle, encántame pasar tempo aquí... (penso neste xusto intre en Adrián Solovio: ata que punto somos guiados por arquetipos literarios? Ata que punto tira de nós con forza, como o carro de Faetón era tirado, o arquetipo da infancia-adolescencia feliz nos veráns na aldea da miña nai en Valdeorras? Ata que punto iso importa. Só sabemos que estamos vivos e que amamos a vida, talvez iso sexa suficiente para seguir e punto). Os dous resultaron encantadores: Jesús e Adela, velaquí os seus nomes. Algo se laiaron do abandono do lugar. Proxectaron o pensamento do abandono total o día que eles falten. Os fillos é difícil que queiran vir nin tan sequera no verán... E amosáronos o tesouro da súa casa. A ventá co friso gótico. Elucubramos algo sobre a procedencia, dunha igrexa ben seguro. Nos cambios do barroco ou do XIX aló se foron fragmentos doutrora... 

 (Especie de friso gótico: o anxo da esquerda porta unha cruz, o da dereita un cálice)


Á volta atopamos novos pequenos tesouros. Un lavadoiro nun recanto horaciano. Se saísen voando fadas ou ninfas da fraga non me estrañaría en absoluto... Luís alegrouse moito porque comprendeu axiña que esa auga viña ao dereito de arriba, da fonte que relembraba da infancia. Cando pasamos, xa de regreso, polo Marco, o home con bastón que senta sempre pé da súa casa na pedra, díxonos o nome: Cal de arriba. Eu pregunteille: porque a auga vén de arriba, da montaña? E repetiu: A cal de arriba. A auga pasa agora por debaixo do asfalto da estrada, entubada, non por unha canle de pedra...

 (A "Cal de arriba", verdadeiro locus amoenus)




O home do Marco está casado cunha muller que sabe a benzón contra as pezoñas. Unha destas tardes iremos a que nolo diga. Contaba el, creo que anda por Sobrado -e é un ser falangueiro, amigable e comunicativo, boa xente-, que unha vez, sendo xove, traballaban en Escuadro (recaïamos sempre na panadería, tras o traballo, recaïamos alí sempre, diciámoslle ‘fainos un bolo’, metíalle dentro unhas sardiñas... aquelo era a gloria, eu e fulano eramos moi amigos, aquí alá, sempre xogando, un día botoume contra unha parede, oes, eu veña dicirlle ‘déixame!’, pero nada, ‘se non me deixas non somos amigos’ porque sempre andabamos así, e, era unha pinta, colleume, na parede aquela, unha delor!, e nin médicos nin nada... e mira que se se chega a xuntar a cabeza coa cola, ou a cola coa cabeza, entra a gangrena e xa nada!) e salvou a vida da pezoña da pinta grazas á benzón. A dona que sabe benzoar saíu de dentro da casa, miudiña, ollos que miran claros e directos, moi azuis. Díxonos: pero debedes saber que hai que ter fe, senón non vale de nada.

Polo camiño xa refrescando pola proximidade de lusco fusco comentoume Luís: eu niso non creo moito. Moitas veces compárome con el e digo –se se me permite a simplificación- que a súa mente é máis proclive á ciencia, máis estruturada cá miña... E emporiso, Luís tenlle pánico –coma aquel personaxe do relato pardobazaniano- ás píntegas. Limiteime a contestarlle eu si creo que Deus reparte os seus dons. 



 (Os froitos do loureiro -as lorbagas- caen por riba da estrutura -pedra granito vertical, cemento nas trabes horizontais- da fonte lavadoiro. Todas as fotos son de Charo Soto)


mércores, 9 de agosto de 2017

GALICIA INMORRENTE

CAMPANARIOS DE GALICIA



TRABALLO DE CAMPANARIOS (I)



(Sarandóns, Cabanas, Cullergondo e Vións: catro parroquias do Concello de Abegondo, A Coruña)



Carmen Arbáizar, alumna de 2º Bach. F no Curso 2016-17.








Sarandóns

(Entrada ao campanario pola fiestra superior dereita)

Na parroquia de Sarandóns, preto de Carral, contan con dous camapanarios. O máis grande destínase actualmente a dar noticia dos falecementos. Segundo sexa un home ou unha muller, os repeniques das campás escóitanse de xeito diferente. No caso das mulleres soan dúas badaladas da campá máis grande e a última da máis pequena. No caso das mulleres é ao revés, dúas badaladas da campá pequena e unha da grande.
Hai xa anos, as mesmas campás utilizábanse para avisar á aldea, carente de reloxos, de que era mediodía e incluso en caso de lume.
A aldea de Sarandóns ten unha particularidade, xa que para avisar a misa emprega unha campá pequeniña á que chama “esquilón” e que ten esta función exclusiva. As campás repícanse dúas veces xusto antes de que comece a misa e tres unha vez que chega o cura.



Actualmente a igrexa non conta con sacristán ningún e a aldea ten un mozo contratado para tocar as campás. Cobra 60-70 euros ao mes dependendo da actividade que haxa.
Nesta aldea falei co cura.


 (Imaxe en exclusiva da sancristía)

Cabanas
Na parroquia de Cabanas, xa hai anos, as campás non só avisaban do mediodía para os que non tiñan reloxo, senón que tamén repicaban ás oito, no inverno, e ás dez, no verán. Para avisar a misa, tocábanse as campás en tres fases: na primeira, dábanse dous toques dez minutos antes da misa; na segunda, dábanse tres con motivo da chegada do cura; e na última, unha, para infomar do comezo da misa.
Actualmente as campás só se empregan para avisar dos finamentos, seguindo o mesmo protocolo cás de Sarandóns segundo sexa o defunto home ou muller.
Falei con Lino do Campo.






Cullergondo
Cullergondo conta con dous campanarios: o público, propio da vila, e un privado, anexionado a un pazo recentemente restaurado e cuxos donos son naturais de Castela-León.

 (Campanario público)

O campanario público conta co mesmo protocolo para dar conta das defuncións que Sarandóns, pero ten unha característica inédita: o día de Noitevella, en fin de ano, as campás fanse repicar tres veces de xeito que o primero repique sexa o derradeiro do ano, o segundo no minuto cero e o terceiro o que dea a benvida ao ano novo.




En referencia ao campanario privado, situado na “Capela do Pazo”, cabe destacar que permanece aberto ao público todo o ano, pero á pequena campá só se lle dá uso o 7 de agosto, día no que se venera o seu santo, San Caetano, e se celebra unha misa no seu nome. Para informar dela empréganse os repeniques do campanario privado.
Vións
Na parroquia de Vións, xa hai tempo, utilizábanse as campás para avisar que había misa. Como era unha parroquia grande, avisábase da misa durante cinco minutos nos que tocaba un experto. Despois, tiñan lugar dúas badaladas para informar da chegada do cura, a xente do lugar refírese a estas dúas badaladas como “xeira do cura”. Por último, repicábanse tres veces cando a misa estaba a punto de comezar.
A orixe das primeiras campás da vila son do sécula XIX e foron unha doazón do xastre da vila. Non obstante, na década dos 40 foron cambiadas e hai vinte anos substituídas de novo polo uso. Hai xa anos, as badaladas que informaban de que pronto ía anoitecer eran chamadas as “Campanas da oración”. Nestes tempos, o respecto cara ás campás era tal que se conta que unha muller lle ofreceu a súa casa preto da igrexa ao cura para que durmise os días que tiña que repicar as campás.
Unha das lendas, neste caso de terror, que circulan sobre o campanario é a seguinte: na década dos 30 o dono do campanario non era o propio cura nin a propia sede eclesiástica, senón unha familia bastante adiñeirada da vila que ía en persoa  repicar as campás. Unha das condicións que debían cumprir a rego para permanecer cos terreos da igrexa era repicar as campás todas as noites, e no caso de evadir o deber durante máis de tres días seguidos, perderían o terreo. Pois ben, unha noite un dos homes da casa foi repicar as campás e no momento de meter a man nos badalos (que se atopaban nun burato que conectaba coa igrexa para evitar trasnadas dos cativos) unha man agarrouno e non o soltaba. Á mañá seguinte, o home refusou que el ou calquera da súa familia volvese repicar as campás e os terreos pasaron inmediantamente ás mans da parroquia. A día de hoxe ninguén sabe o que ocorreu realmente, aínda que algúns especulan que puidese ser o cura para facerse cos terreos.

[NOTAS:
Encetamos hoxe unha serie de traballiños sobre as campás: é un tema que sempre exerceu sobre nós unha especie de fascinación. Non somos os únicos en experimentar tal engado, hai blogs galegos especializados no tema: precisamente nun deles, CAMPANÓNIMOS,  deixamos hai tempo un comentario que agora retomo:
O tema das campás é precioso. Nun libro de Toso sobre lendas de Venecia veñen os nomes das campás da catedral de san Marcos: a Marangona (avisaba de xuntanzas do 'Maggior Consiglio', a Trottiera ou Troteira, así chamada porque cando soaba os cabalos do pazo ducal parece que querían lanzarse ao trote, a Nona, a Mezza Terza e a Renghiera ou Maleficio, un nome que se xustifica porque avisaba de execucións capitais. Xa digo, un tema estupendo”.
En tempos, visitamos (creo relembrar que foramos as tres _Carme, Uxía e unha servidora) o museo das campás de Urueña, Valladolid. Esperemos que este son vos seduza minimamente e desde logo, se coñecedes nomes das campás da vosa parroquia, non esquezades comunicárnolos. Moitas grazas.
Pecho este capituliño relembrando a miña avoa coruñesa, Pura Vieiro Allú, nacida no barrio de santa Lucía en 1908: eu nacín na súa casa cando vivían xa os avós na rúa Joaquín Galiacho, en Monelos. Moitas lembranzas teño daquela clara cociña que daba á Cubela, desde onde se vía o vello reformatorio, as leiras por riba do Corgo e desde onde se oían perfectamente as badaladas da igrexa na que bautizaran o meu pai e mais fun eu bautizada. A avoa Pura sabía inda distinguir perfectamente se morrera un home ou unha muller polo saudadoso repique das campás de santa María de Oza. Ese é un saber que se perde a un ritmo galopante… Notas de Charo Soto].


mércores, 2 de agosto de 2017

VISITANDO



VISITANDO MADRID

 (Balconada da Residencia de Estudantes. Foto de Charo Soto)


Pasamos a derradeira fin de semana de xullo en Madrid, onde temos un fillo traballando. O tempo foi bo compañeiro, non fixo unha calor desas insufribles. Paseábase ben. Na mañá do sábado quixemos visitar a Residencia de Estudantes, a residencia que nace ao abeiro ideolóxico da Institución Libre de Enseñanza –fundada en 1876- e onde estiveran vivindo aqueles grandes poetas, cineastas, artistas da pintura, artistas no sentido completo, pleno da palabra.  A Residencia, que celebrou o seu centenario no 2010, está situada na que se chamou (non sei se se segue chamando)  Colina de los chopos (miña nai diría dos choplos: en calquera caso é un microtopónimo delicioso, trae consigo un airiño tradicional, moi do gusto do neopopulismo de Lorca e Alberti, De los álamos vengo, maadre...). Con tan boa sorte que había unha exposición sobre a presenza de Federico García Lorca nesa institución. Non se podían facer fotos, pero puiden tomar algún apuntamento. Moi mínimo e moi fragmentario. Pero évos o que hai. 



Había por exemplo, moitos autógrafos do poeta granadino. Un era un poemiña oriental canto á forma (un hai-kai) dedicado á súa nai, asinado en 1921.

Sea para ti / mi corazón / la luna sobre el agua / y el cerezo / en flor

Leo que Buñuel funda unha orde da que el se autoproclama Comendador, a Orde de Toledo,  no ano 23, e di nunha carta que entre os membros está Ernestina González, di dela que é muy exaltada e que fora discípula de Unamuno en Salamanca.

Salta á vista que o grupo no que se movía Federico era unha cuadrilla divertida, polifacética, á busca e procura de actividades culturais de todo tipo, moi unidos, unha desas efemérides do destino, xuntarse así nunha amizade certa e fonda tanta boa xente (a min este pensamento faime relembrar as palabras da miña amiga María José a propósito do grupo coruñés de amigos onde están tanto o seu fillo como o meu: Dáste de conta do privilexiados que son mantendo unha relación de amizade que naceu xa no Instituto?). Eran tamén iconoclastas, irrespectuosos, rexoubeiros: mirade este escrito: Suntuosa Leonarda... Concha y loto a la vez viene tu culo / católico, apostólico y romano.

 (Fotos, todas agás a primeira, tomadas de Internet)


Cielo de Claudio Lorena... Visiten a la Macarena  (carta de Lorca a José Bello, no epígrafe figura Tardecilla del Jueves Santo subliñado, ano 1924).

En xullo do 25 aparece datado un bosquexo dunha pequena obra teatral titulada El paseo de Buster Keaton. Está claro que amaban o cine...

 (O título da exposición, "Una habitación propia", está tomado do título do famoso ensaio - A Room of Ones' Own- de Virxinia Woolf, cando fora convidada a dar unhas conferencias sobre a muller na literatura inglesa nun colexio feminino pioneiro na Universidade de Cambridge, no ano 1928)


Dalí escríbelle á nai no 25, acompañan as letras un debuxo, unha escena de rejoneo –cabalo con xinete e touro - con bandeira española á marxe. Despídese dicindo: Con toda la ternura de su hijito Dalí (vedes que hai nais afortunadas). En carta tamén de Dalí a Federico nese mesmo mes de Santiago do 25 aparecen frases algo enigmáticas, mais dun indiscutible engado: en la pared blanqueada ha florecido este año la Divina Pastora de Cadaqués [será unha planta, unha flor?]. Máis adiante dille: me preocupa mucho la construcción y arquitectura del paisaje.



Vemos un recibo de 305 pesetas pola venda de 30 libros de Libro de Poemas de Lorca, datado en outubro do 31. Hai palabras eloxiosas de Lorca para o editor, León Sánchez Cuesta, a quen denomina el gran librero español.

Vemos unha foto de La Argentinita, Encarna López Júlvez, dedicada a Federico.

Somos conscientes do seu clasicismo, tamén, como unha importante faceta máis da súa riquísima personalidade. Representaban con luxo de escenografía a Calderón, representaron entremeses de Cervantes...

Pechamos esta breve nota de agosto con algunhas das mulleres que participaron no proxecto de La Barraca: entre parénteses algúns dos comentarios lorquianos sobre elas:

Carmen Teller

Carmen Merino

María Fernández de Santos (apta para papel cómico de pizpireta)

Mª Teresa de Azcárate

Margarita de Miguel (voz infantil ingenua)

Pilar Nadal (voz deliciosa de niña).

Xa seguiremos outro día con máis mulleres da Residencia de Señoritas.