mércores, 15 de febreiro de 2017

LENDO A...



Lendo a Lino Novás Calvo (II parte)


 Mercedes Rey Alonso




Formación autodidacta e actividade literaria

Pero o destino de Lino Novás non é obreiro. Os continuos cambios de traballo responden máis ben a unha actitude rebelde e a dificultade para adaptarse a  certas situacións ou  ambientes incompatibles co seu temperamento sensible. Nace así nel o desexo tenaz de escribir e compón un poema – “El camarada”  adicado a un compañeiro da fábrica de gorras, que envía á  vangardista e iconoclasta Revista de Avance (1927-1930), a cal o publica en 1928.
A súa oportunidade de entrar en contacto directo coa literatura chégalle tralo segundo encontro co director da Revista, quen o atopa unha noite traballando de taxista e decide axudalo. Entre todos os escritores da redacción conséguenlle un posto de vendedor na libraría Minerva, o que lle permite durante o día  ler e relacionarse co mundo intelectual e pola noite  estudar inglés e francés. Ao mesmo tempo, segue a publicar na Revista de Avance algúns poemas, ensaios, mesmo unha obra de teatro e, sobre todo, os seus primeiros contos.
Tras unha breve estancia en Nova York, regresa á Habana en 1926 como xornalista e comeza unha etapa crucial para a súa vida. En 1931 é enviado como corresponsal do semanario gráfico Orbe a Madrid, onde chegará despois de desembarcar no porto da Coruña e visitar a súa nai na aldea e escribir tres reportaxes sobre Galicia. Pronto o semanario se deixa de editar e Novás Calvo queda sen traballo. É entón cando decide intensificar a súa actividade literaria e empeza a publicar contos e ensaios en revistas españolas. A edición do sorprendente relato La luna de los ñáñigos na Revista de Occidente en 1932, abriríalle as portas do mundo xornalístico e literario.


Con todo, o éxito literario non chega ata a publicación en 1933 da vida novelada de Pedro Blanco, El negrero, editada primeiro en España e logo en Cuba. Aínda que acada un certo prestixio como escritor, polo cal é elexido segundo secretario do Ateneo de Madrid, as necesidades económicas obrígano a traducir do inglés e o francés obras dos autores máis prestixiosos do momento, algún dos cales – é o caso de Faulkner– influirá de maneira decisiva na narrativa do escritor hispanocubano: Canguro de D.H. Lawrence, Contrapunto de A. Huxley, Santuario de W. Faulkner, Os pequenos burgueses de Balzac… todas en 1933;  e tamén a fascinante Historia da piratería de Philip Gosse (1935).  Destes anos é tamén a súa correspondencia cos escritores norteamericanos, Sherwood Anderson, William Faulkner e Eugenio O’Neil.
Atenazado pola inquiedtude, trasládase a vivir a Francia; visita Alemaña e Italia e regresa a España en 1936, co fin de realizar reportaxes para  o Heraldo de Madrid e Mundo Gáfico. Neste mesmo ano publica en Barcelona a novela curta Experimento en el Barrio Chino A guerra civil sorpréndeo no norte da península mentras fai un traballo periodístico sobre os cárceres. Os tres anos de contienda déixanlle unhas pegadas dolorosas pois en Madrid foi acusado de ter publicado en 1934 varios artigos contra os mineiros de  Asturias, o que implicaba o seu fusilamento inmediato. Sen probas do acusador e grazas á defensa que del fixeron Pablo Neruda, Rafael Alberti, María Zambrano e José Bergamín, foi finalmente liberado.
Á fin da guerra civil o escritor, desorientado e sen recursos económicos, volve a Francia e dende alí marcha á Habana coa intención de instalarse xa coma xornalista e literato. En 1940 casa coa tamén escritora e xornalista Herminia del Portal (1909.1983), coa que ten unha filla, Himilce (1944), quen tamén se adicará á escritura. Mentres en Cuba ensinaba francés, traducía e traballaba en Noticias de Hoy – un novo xornal que reunía os escritores e xornalistas con máis talento neses anos, entre eles Nicolás Guillén e Carlos Montenegro – o seu talento ía consolidándose fóra: a tradución francesa de El negrero (Xenebra, 1942), a publicación en Bos Aires de La luna nona y otros cuentos (1942) e, en México, a novela curta No sé quién soy (1945).
O recoñecemento de Lino Novás Calvo como escritor acontece en 1942 coa obtención do prestixioso premio Hernández Catá de contos por Un dedo encima que publica ao ano seguinte en Arxentina no volume La luna nona y otros cuentos, co que obtén o Premio Nacional de Literatura que outorgaba o Ministerio de Educación de Cuba.
A seguinte é unha etapa moi produtiva pois, no mesmo ano, publícase en Bos Aires a colección de relatos de Cayo Canas e, en A Habana, a novela curta En los traspatios; e, así mesmo en revistas, Cuadernos, Americanos Bohemia –Bohemia Libre, a partir de 1961–, OrÍgenes e no Boletín de la Academia Cubana de la Lengua.

 (Na prestixiosa revista cubana 'Bohemia' colaborou en tempos o noso escritor; foto atirada de Internet)

Despois de deixar o xornal Hoy por discrepancias coa dirección –esta apoiara a sinatura do tratado entre a Unión Soviética e a Alemaña nazi–  e empezar a colaborar con Ultra e Bohemia –a máis importante revista de contido variado, da que foi xefe de redacción dende 1954 ata que marcha de Cuba–, entrégase ao xornalismo, tarefa na que recibe varios premios, pero sen descoidar o labor narrativo –algunhas das súas mellores reportaxes poden cualificarse como literatura–, a tradución nin a crítica literaria ou o ensaio.
Traduce O vello e o mar de Hemingway (Bos Aires, 1954), outro dos escritores que más influíron na súa obra, ao tempo que algúns dos relatos seus empezan a ser traducidos ao inglés, ao francés e ao alemán.

O exilio
Os primeiros anos da revolución castrista son anos de intensa actividade literaria  ata que en 1960, descontento coa situación política decide saír do país e pide asilo  na embaixada de Colombia; marcha coa súa familia a Venezuela, despois a Miami e, finalmente, á cidade de Nova York dende onde colabora para Bohemia Libre e outras revistas culturais patrocinadas por exiliados cubanos.
En 1967 é nombrado profesor de Literatura Hispanoamericana na Universidade de Syracusa, no estado de Nova York. Continúa publicando relatos nas revistas españolas Revista de Occidente, Papeles de Sons Armadans e nas americanas Exilio e Revista Nacional de Cultura de Caracas.
O último libro que publica é o volume Maneras de contar (Nova York, 1970) que recolle relatos dos anos corenta e outros escritos no exilio. Tres anos despois sofre un ataque cerebral e retírase como Profesor Emérito. Sucesivas complicacións da enfermidade déixano paralítico e sen posibilidade de falar, ata que morre o 24 de marzo de 1983 e é trasladado para ser enterrado, segundo o seu desexo, ao cemiterio de Syracusa. Guillermo Cabrera Infante (op. cit.)  lembraríao así aos poucos días:
Acaba de morrer Lino Novás Calvo, en Nova York, despois de dez anos de agonía ignorada. [...] Nunca saberemos de certo canto sufriu Lino na súa parálise, pero si sabemos o que padeceu con esa morte en vida, a súa viúva Herminia del Portal. Entre estes reos aos que Jonathan Swift con ironía irreverente chamou os Inmortais: condenados á vida, prisioneiros da súa supervivencia no cárcere da lonxevidade.
[...] A sala na que estaba recluído Lino ulía ao que olen os vellos chochos – suor agre, ferruxes, babas - e Lino apareceu sobre unha cadeira de rodas. Sufrira máis dun cambio. O habaneiro miúdo, delgado, pulcro, convertérase, pola maxia do regreso biolóxico, nun galego forte. Non se vía limpo pero non estaba de todo inválido e podía pintar, aínda que coordinaba as súas mans mellor que as súas ideas.
[...] Agora acaba de morrer o home que nacera en Galicia en 1905 e aos sete anos fora enviado, só, a Cuba a vivir cun tío remoto e talvez a "facer a India" e converterse en indiano. Sen sabelo a súa nai mandárao a ser un grande escritor cubano.

 (Foto da Habana nas primeiras décadas do pasado século; foto tomada de Internet)

mércores, 8 de febreiro de 2017

LENDO A

LENDO A LINO NOVÁS (1ª PARTE)




LINO NOVÁS CALVO


Mercedes Rey Alonso



 (Foto do escritor Lino Novás atirada da Internet)


O galego Lino Novás Calvo é un dos máis efectivos renovadores do conto hispanoamericano. Narrador da trata de negros, os bucaneiros e os illotes cubanos é, sobre todo, un “mestre da forma”. Silenciado e ignorado durante anos, hoxe a crítica lle recoñece a súa contribución ao realismo máxico e o sitúa  entre os integrantes do chamado boom.

Emigrante en Cuba dende os nove anos e de formación totalmente autodidacta, crítico literario, xornalista, tradutor entre outros, de Faulkner – é o primeiro que o traduce ao español – e profesor na universidade de Syracuse (Nova Yorke, EEUU), leva á cúspide a narrativa cubana. Como afirma Cabrera Infante: "Cando un día se escriba a historia definitiva do conto en América verase que Lino Novás Calvo está entre os seus mestres: Horacio Quiroga, Borges, Felisberto Fernández, Juan Rulfo, Virgilio Piñera, Adolfo Bioy Casares. [...] Novás Calvo é o único escritor cubano que recoñezo como antecedente literario". (Vidas para leerlas: “La luna nona” de Lino Novás, 1998)



Inicia a súa actividade literaria nos anos da República e acada un éxito considerable coa publicación en España da novela Pedro Blanco, el negrero en 1933. Pero si este texto, eloxiado por Unamuno e ao que Alejo Carpentier calificó de "una extraordinaria novela de aventuras verídicas”, sitúa a Lino Novás na primeira liña dos precursores, é a narrativa breve a que permite incluilo no grupo de  renovadores do conto cubano dos anos corenta ao carón de Alejo Carpentier, Alfonso Hernández Catá, Enrique Labrador Ruiz e o tamén emigrado galego Carlos Montenegro. Pois Novás Calvo é o primeiro que adapta con éxito as técnicas narrativas anglosaxonas á escritura cubana e habaneira; un dos primeiros, senon o primeiro que cultiva o relato policial en Cuba.

Entre os seus sorprendentes contos recollidos nos volumes La luna nona (1942) e Cayo Canas (1944) están, sen dúbida, algúns dos mellores relatos da literatura hispanoamericana: Aquella noche salieron los muertos, La noche de Ramón Yendía, La visión de Tamaría e, por suposto, Cayo Canas, que aparece recollido na antoloxía El cuento hispanoamericano contemporáneo que Benito Varela Jácome publica en 1976.

A súa obra literaria xorde da vivencia azarosa da emigración, das súas experiencias persoais. A realidade cubana serve así para expresar a preocupación universal polo destino da humanidade. O mar, a sabana, as rúas de A Habana… introducen toda a problemática, social, política e económica do país: o atraso e o subdesenrolo, o contrabando, a escravitude e a trata de negros, a situación do campesiño, a dependencia ianqui e o anuncio da Revolución.

Ademais incorpora nos seus relatos as tendencias renovadoras do momento. Anticípase ao existencialismo de Jean-Paul Sartre e asimila as funcións inquietantes e renovadoras de William Faulkner. El mesmo chega a afirmar: “Teño a Faulkner no sangue”. Na liña faulkneriana emprega o monólogo interior para expresar o fluír da conciencia dos protagonistas, para representar as súas tensións, o seu descontento coa realidade. Tamén recorre á fragmentación cubista, á ruptura da secuencia temporal, a función de imaxes visionarias, a intromisión do real no sono, á fantasía e a maxia.

– ¡Estamos perdidos! –gritó Amiana.

¡Pero tarde! Amiana se dio cuenta al entrar en el cementerio que aquél no era el de los libres y dio el grito. Amiana era el único que no iba embrujado por la música y Moco. No creía en brujería; lo fingía. Pero tarde. Ni él mismo supo moverse. El entierro se había parado junto al túmulo, y los músicos y las plañideras y los bajos habían callado. Sólo se oía ahora el violín de Moco, con sus hilos muertos llorando en la noche y a la luna. Los libres estaban todos allí, con la cabeza baja, durmiendo sus últimos minutos. Amiana había levantado los brazos y los ojos se le quedaron cuajados en la luna, y los gritos cuajados en la boca, y frío antes de estarlo. Moco estaba erguido en el medio, contra el cielo y el mar, y nadie lo veía ya. Él mismo no veía, ni oía ya su propia música, la música de la mecha que cundía por debajo y estaría al llegar, y despertará a todos los muertos esclavos. Diez años de esclavos muertos. Los vivos los sentíamos morir; vivir muertos. Luego los vimos subir. El mismo estampido no lo oímos. Nuestros ojos se habían fundido en nuestros oídos y todos los sentidos esperaban la salida de los diez años de muertos. Nadie lo sabía; lo sentía. ¡Y el espanto!

Los muertos salieron aquella noche en un espanto, y subieron hacia la luna con la ropa de los vivos libres del entierro. Nosotros los vimos subir. Yo vi a Moco entre ellos, con el violín mudo de su alma, como carbones del infierno, silbando, como un enjambre de avispas. No: langostas. Nube de langostas salidas de la tierra, del mar, contra el cielo. Así corrimos. La carga que Moco había metido en nosotros nos voló, voló los barracones y huimos, también en espanto, desparramados, por la manigua, hacia l batey, y el mar, y los botes. Hacia otras islas. Aquélla quedó sola, con los muertos libres. Los esclavos salieron aquella noche y todos nosotros huimos. ¡Moco! ¡Moco! ¡Moco! Así decían los remos. Yo iba solo.

Aquella noche salieron los muertos, publicado en Revista de Occidente, diciembre de 1932; recogido en La luna nona (1942) y en Otras maneras de contar (Tusquets, 2005)




A partir do seu exilio político de Cuba permanece ausente do panorama literario da illa – os seus libros deixan de publicarse e non se lle cita nos dicionarios de literatura onde si aparecen os seus contemporáneos – ata 1992, ano no que se edita a recopilación nun único volumen de El negrero, Cayo Canas  e La luna nona. En España a primeira publicación contemporánea de El negrero (Tusquets) por parte dunha editorial de importancia aparece en 1999. No prólogo o escritor cubano Abilio Estévez mostra a súa admiración polo escritor: Novás unía unha virtude especial para traballar coa linguaxe falada polo "home da rúa", polos máis humildes, polos marxinados, polos máis incultos. [...] Presumo que a ninguén se lle ocorrerá dubidar, a estas alturas, que aquel narrador nacido en Grañas do Sor é un dos escritores cubanos máis grandes do século.

Por isto – di tamén o escritor cubano Arturo Arango – "é estraño que o “boom” da novela latinoamericana non arrastrase consigo a Pedro Blanco, el negrero, como si fixo con moitas outras aparecidas antes desa década" (Babelia, 21/07/2001).

Carlos Espinosa Domínguez, no prólogo da edición de Maneras de contar (Tusquets, 2005), reivindica o posto preferente para o escritor nas letras cubanas  e hispanoamericanas e di: “foi silenciado por razóns alleas aos seus méritos literarios”. Máis recentemente, a investigadora e recopiladora cubana Cira Romero, co gallo da celebración do centenario do seu nacemento, o reafirma na introducción de El comisario ciego y otros relatos (Ediciós do Castro, 2003): "Ainda que a crítica non o advertise (ou quizais recoñecido), Lino Novás Calvo é un dos pais non identificados do “boom” que coñeceu a literatura hispanoamericana nas décadas dos anos sesenta e setenta, a pesar de que a súa obra literaria non gozou da divulgación requirida".

As publicacións e recoñecementos destes últimos anos están a propiciar a divulgación da personalidade e a obra do escritor galego-cubano: contos nunca recollidos en libros, relatos policiais, artigos xornalísticos espallados nos distintos diarios e revistas nos que traballou… 8 narraciones policiales (Santiago de Cuba, Editorial Oriente, 1995) e España estremecida (Sevilla, Editorial Renacimiento, 2013), onde aparecen crónicas e reportaxes escritos dende España entre 1931 y 1933, mentras traballaba como corresponsal para  semanario gráfico Orbe.



Orixe galega e experiencia da emigración


Lino Novás Calvo naceu en setembro de 1903 na aldea de Parigueiro, parroquia de As Grañas do Sor, no concello de Mañón (A Coruña). Foi inscrito como fillo natural de María Calvo Rego;  o seu pai, Lorenzo Novás, non o recoñecería ata 1909. A nai, costureira de oficio, deixábao cada mañá ao coidado dos avós maternos. Neste tempo o neno, á vez que axudaba nas tarefas agrícolas e coidaba do gando, comezou a ir á escola.

As dificultades económicas obrigaron á proxenitora a enviar a Lino Novás a Cuba a vivir cun tío materno que, segundo dicían, era moi rico. Con sete anos embarcou o neno dende o porto de A Coruña cara á Habana, onde ía empezar una vida chea de privacións, aventuras e circunstancias adversas. Os escasos recursos económicos do tío  empurrárono a traballar, dende moi xove, en todo tipo de oficios menores. A súa condición de inmigrante estranxeiro permitiulle entrar en contacto cos proletarios, os campesiños e con outros inmigrantes, pobres e negros; tipos, escenas e experiencias que plasmará nas súas creacións literarias.

Dende moi novo empezou a traballar primeiro de mochila (axudante de cociña nunha fonda, sen soldo, só a cambio da manutención) e, ao ano seguinte, nunha fábrica de gorras; pouco despois, na zafra na provincia de Camagüey; e logo nun café da Habana, onde tamén vendeu carbón nun carretón cun primo para volver á fábrica de gorras onde tivo a oportunidade de coñecer ao Presidente da República, Alfredo Zayas, cando foi ao Palacio Presidencial  tomarlle as medidas.

Tanto o seu traballo coma a súa formación e produción literaria desenvolvéronse de maneira autodidacta: asistiu irregularmente á escola nocturna, onde aprendeu a levar a contabilidade de libros, oficio que desempeñou en varias ocasións antes dos vinte anos. Entón traballou tamén nos campos de azucre en Camagüey e na fabricación do carbón dos illotes, onde coñeceu de perto a vida e costumes dos negros estranxeiros, cos que viviu as súas experiencias máis intensas. Pois nestes tempos a maior parte dos macheteiros brancos foran desprazados polos braceiros haitianos e xamaicanos, moitos dos cales chegaran á Illa coma mercadoría de contrabando. As supersticións, as prácticas rituais, a interpretación máxica do mundo destes homes negros impresionaron por demais ao mozo Novás Calvo e espertaron nel o seu temperamento nato de escritor. A dura experiencia destes anos e o seu coñecemento do mundo dos negros fraguaron a materia literaria dos seus mellores contos.

De volta á Habana continuou desempeñando os máis diversos oficios, entre eles o de chofer de taxi e vendedor de pacotilla cun socio percorrendo os lugares limítrofes da Habana e da provincia. Situacións, tipos e escenas que tamén serán recollidos en posteriores creacións literarias.



 (O río Sor, río que baña as terras que viron nacer o noso escritor; foto extraída da Internet)

mércores, 1 de febreiro de 2017

ENTREVISTAS A MULLERES QUE AMAN O EUSEBIO

ENTREVISTA A SUSANA PIENSOS LINARES



Mª Rosario Soto: - Desde cando estás no instituto?


 -Levo case toda a vida…primeiro, como alumna: cheguei,  primeira promoción de BUP,  instituto feminino, con catorce aniños recén cumpridos, para facer bacharelato e COU e retornei, no ano 87, acabadas de aprobar as oposicións, como profesora xa, á miña primeira, e última, praza en propiedade. Así que esta é a miña casa, son case case tan antiga no insti como as estatuas das exipcias que nos reciben á entrada…e conforme vou cumprindo anos, esa sensación de pertenza ao instituto vai medrando. Teño que dicir que sempre tentei  dar o mellor de min, honrar co meu traballo este centro de ensino polo que pasou tanta xente  boa, e procurar que os meus alumnos/as teñan un bo recordo do seu paso por aquí. Espero telo conseguido.   

 (Foto do centenario -ano 1990-: claustro de profesores do noso Instituto. A profesora Susana Piensos é a segunda pola esquerda, na primeira fila)

- Que profesores lembras con máis cariño do instituto? E da universidade?


 -Aínda que na miña época, o trato co profesorado o recordo como máis distante, -cambiaron moitísimo as cousas no ensino  de cando eu eu era alumna a agora-,  e, ademais, eu era moi tímida, co cal non me atrevía a dirixirme a un profe a non ser que fose indispensable, hai un profesor que me marcou, na súa maneira de dar clase (tiven a sorte de telo como profesor tres dos catro anos que pasei no insti como alumna), até o punto de que creo que sempre, aínda hoxe,  tentei imitalo nas miñas clases; díxenllo xa a el cando de profesor   pasou a compañeiro. Trátase de Raimundo Pereiro, que xuntaba o rigor e a sabedoría  coa amenidade; creo que en realidade, todo o que sei, especialmente  de Lingua, o aprendín del …Outra cousa é o medo que lle tiñamos, porque tiña moito xenio e daquela o respecto ao profesor eran palabras maiores.

    Tamén debo mencionar a María Teresa Taboada, que me deu clase en COU e, entre outras cousas me abriu os ollos á narrativa do século XX…e que nos fixo coñecer o melloriño da literatura galega (recordo un traballo sobre Xente ao lonxe, obra que lin enteiriña, con grande dificultade, todo hai que dicilo, porque daquela o galego aínda non se estudaba no ensino medio). En xeral, todos os profesores/as de Letras me deixaron bos recordos porque eu son de letras puras-puras, así que desfrutaba nas súas clases.

  Na Universidade,  eu estudei no Colexio Universitario da Coruña os tres primeiros anos de carreira,  e tiven profesores excelentes en xeral; algúns deles, por certo, profesores tamén de instituto (era posible esa circunstancia). Teño un recordo de afecto especial por Jose Ángel Fernández Roca, que, ademais de ser un profesor moi sabio, provocaba, aínda que aparentemnte era moi serio, unha grande tenrura….quizais, porque faleceu  demasiado cedo, acórdome frecuentemente del…Despois, en Santiago, aínda que tiven oportunidade de desfrutar do seu maxisterio só un trimestre, Guillermo Rojo tamén me marcou profundamente e é outro dos meus profesores  máis recordados.


- Cando decidiches que a túa vocación era a Filoloxía?


   -Como dixen antes, eu son de Letras puras, purísimas, así que sempre me tiraron a Lingua, que era unha das miñas materias preferidas, e a Literatura, xa que sempre fun un pouco ratiño de biblioteca…así que, aínda que inicialmente a miña idea era facer Historia, finalmente as circunstancias me levaron á Filoloxía, o cal creo que foi unha decisión moi acertada.


-Ás veces xa pensas en xubilarte. A que dedicarás o teu tempo daquela?


 - Pois sí, xa levo 32 anos, ininterrompidos, neste oficio e vou cansa. Aínda falta un pouquiño, así que non fago grandes plans, só vivir un pouco máis tranquila, que eu son moi nerviosa e bastante esixente comigo mesma, e ás veces non dou feito. Pero tamén  penso nalgunhas posibilidades, quizais voluntariado, quizais matricularme na universidade sénior, viaxar tranquilamente   xustamente nas épocas en que agora non podo facelo, coidar dos meus…e, sobre todo,  ser cada vez máis eu mesma, que é algo que non sempre podes conseguir mentres estás en activo. A vida dirá…


-Cando empezou o teu amor polo portugués e en que se traduciu na túa vida profesional?


  -Pois o meu amor polo portugués contaxioumo, hai xa moitos anos, o que daquela era o meu amor na vida; despois, foi medrando e madurando, como todos os amores, até formar xa parte da miña natureza. Creo que Portugal, e todo o mundo da lusofonía, é un luxo que os galegos podemos desfrutar de xeito privilexiado, sen esquencer nunca que a nosa lingua é, como dixo Castelao, pai (nai, diría eu) do portugués… Hai uns anos, tiven a oportunidade, no instituto, de impartir a materia a uns alumnos marabillosos, na que foi unha das experiencias máis gratificantes da miña vida profesional.

 (No Departamento de lingua galega e literatura do Instituto arquívanse desde hai anos os números da espléndida revista portuguesa Jornal de Letras, grazas á xenerosidade e interese da profesora Susana Piensos)


- Que les arestora? Cales son os teus autores favoritos?


  -Difícil falar de favoritos, hai tantos…algúns, (Cervantes, Baroja, Castelao, Chéjov, Twain, Stevenson, Steinbeck…) perduran no tempo; outros, que te impresionaron nun momento da vida, deixan de interesarte… Neste momento estou con Jardiel Poncela, La tournée de Dios, os humoristas sempre me gustaron, aínda que a literatura humorística non goce de moito prestixio.


-De que te sentes máis satisfeita en relación á túa participación na vida cultural do insti?


 - Sinceramente, gustaríame ter una participación maior, creo que é bastante reducida, pero o tempo non dá para máis… Naturalmente, que o meu  queridísimo alumnado de PDC-PMAR, e espero que agora tamén algún de Nocturno (máis complicado polos condicionantes deste tipo de alumnado)se sinta parte substancial da vida cultural do centro é para min moi gratificante, porque creo, espero,  que é unha semente de  desfrute, do bo, para eles, e ademais, están colaborando para que a bibloteca se transforme, cada vez máis, nun espazo de encontro para todos nós… A sección “Un libro/filme cada semana” do blog ‘O faro de Sofía’, que iniciou  a nosa entón vicedirectora Charo Soto  hai xa dous ou tres anos, é agora, para os meus pequenos de PMAR,  o “pretexto” para poder  amosar que son uns rapaces moito máis maduros  nos seus gustos,  e formados, do que a súa idade podería facer pensar, compróboo día a día na aula.