martes, 20 de febreiro de 2018

BUSCANDO PALABRAS



Doce verbas para Isidro

 (O escritor lucense Isidro Novo, recentemente falecido. Foto tomada de Internet)
 
Coñecimos a Isidro Novo hai pouco, nunha xuntanza sumamente entretida e grata en Lugo. Como non podía ser menos, era un lucense apaixonado pola terra. Un bo moderador na mesa co público diante. Un amante e xardineiro fiel das palabras. A parca cortoulle cedo o fío da vida. Séxalle a terra leve! Dirixía un proxecto fermoso de recolleita universal (entendendo aquí por universo o territorio galego) de voces non inventariadas nos dicionarios (como modelo e espello no que contrastar tomaba o DdD, Diccionario de Dicionarios que dirixe o profesor Antón Santamarina). Homenaxeamos o escritor lucense con doce verbas inéditas. Todos aqueles interesados en saber máis dese proxecto do noso homenaxeado, podedes ler o seu artigo “Orfanato para ágrafas: Palabras ao ventimperio” (publicado nas Actas da X Xornada de Literatura de Tradición Oral, editadas pola Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega, en decembro de 2017. Tamén podedes entrar na páxina web da Asociación e buscar a sección correspondente, Palabras con memoria.


Doce verbas para Isidro Novo:
Nº 1.  Acarrouxar
Acarrouxar ‘Arrolar a un cativo’ (o noso informante era do Incio ou do Páramo, Lugo).
Nº 2.  Ambradas
A frase Ás ambradas documentámola en Lubre, Bergondo, A Coruña (e debémoslla á nosa amiga Uxía López Meirama). Significa ‘en abundancia’ e aplícase, por exemplo, aos froitos da terra que son recollidos ás ambradas. Inicialmente pensamos que talvez houbese relación etimolóxica coa forma galega ámboa ou amboa (variante en DdD, ámoa). O erre remitiría á base grega ánfora. A unidade fraseolóxica integraríase no mesmo paradigma ideolóxico ao que pertencen outras frases semellantes, do tipo de ás caldeiradas. Logo vimos que o señor Elixio Rivas (en Pan, sega e malla. Medidas, 1999, p. 387) cita ambozada (asturiano, Vigón) co valor de ‘puñado’, e di que se corresponde co español ambuesta ‘porción que cabe no oco de ámbalas dúas mans xuntas’, e cita tamén a Corominas que o trae do céltigo *ambosta, de *ambi ‘ambos’ e *bosta ‘oco das mans’ (irlandés boss, bass; bretón boz). Está espallado pola metade norte de España e Pirineos franceses, ademais de no territorio de linguas celtas.
Nº 3.  Amorón
Os amoróns son os amorodos silvestres (informante de Cruceiro de Roo, Coruña). No DdD hai toda unha serie de variantes: amorillón, amorodo, amorodio, amorolo, amorote, morodo, morote, e inda falta a variante amores que se documenta na coruñesa dona Emilia Pardo Bazán. A voz castelá mora tamén se pode aplicar ao froito silvestre chamado en castelán frambuesa. O étimo é latino (latín vulgar MORA).
Nº 4.  Baduar
Baduar a barca: cando repunta a marea (dise que está no repunte cando terminou de subir e non empezou a devalar) a barca (ancorada) anda sen tino, badúa (o informante –o que fora profesor de filosofía do noso Instituto longos anos, José Luis Suárez- asegúranos que se usa esta expresión tanto en Cabanas de Pontedeume, como en Ponteceso). En galego común é moito máis usada a voz baduar ‘falar sen tino, divagar ou desvariar’. A presenza dese u (tamén presente na voz galega, portuguesa e castelá badulaque) remítenos ao latín BATTUERE, étimo distante doutras voces como o badalo da campá (é de supoñer que de aí, por un proceso metafórico, veña a imaxe do que badúa falando, porque se asemella a lingua que vai e vén ao badalo). Seguindo esa imaxe do vaivén, chegamos á barca oscilante…
Nº 5.  Burrusco
“Fai burrusco” di ás veces a nosa nai (valdeorresa) para dicir que vai frío. Un frío cortante e penetrante. Témoslle oído tamén a variante borrusco. A falantes de Peisaco, aquí en terras bergantiñás coruñesas, oímoslles borrugho (con gheada) co mesmo valor. A familia debe ser a mesma de borra, borralla e borrasca (con permiso de Corominas: el mesmo na entrada BORRASCA cita o asturiano borrina ‘néboa’ e nós temos borralleira –DdD- para designar unha néboa mesta: a imaxe borrallenta, da cor e case da textura da cinza, do tempo borrascoso permítenos pensalo así).
Nº 6.  Esperrearse
Non te esperrees tanto” ou “non fai falta que te esperrees” son usos do verbo na fala da nosa nai cando eramos nenas e nos alporizabamos e faciamos aspaventos con brazos e mans. Así, o significado de esperrearse vén sendo ‘mostrar alporizamento por medio dos xestos e do ton elevado de voz’. Sen dúbida ningunha para nós a palabra pertence á familia léxica de perrencha, berro, berrar, espirrar ou esbirrar e ten orixe expresiva. Se non nos falla a memoria é en Fole onde se documenta outro uso curioso do verbo esperrear: uns cazadores descansan nunha aldea remota da montaña lucense e a velliña da casa que os acolle ofrécelle sopas de allo. Como queren os allos, normais ou esperreados? E eles, por probar algo novo, contestan que esperreados. Entón a vella colle as salugas (aquí vale por ‘dentes de allo’), méteas na boca, tritúraas cos dentes, e logo bótaas, cúspeas, enriba da sopa. Así eran os allos esperreados, triturados e  expulsados como expulsamos o aire ao espirrar.


Nº 7.  Gasano
Na fala do noso sogro (nacido e criado en Bendoiro, Lalín) un gasano era un trueiro. Voz enigmática, parece un xermanismo. Ocórresenos emparentala coa voz gasado ‘rodo, pala para retirar brasas ou cinza do forno’ (DdD). Que teñen en común? Quizais esa mesma idea de “arrastrar ou raspar,  apañar”, co gasano apañábanse peixes. Vemos no dicionario portugués Dicionário de Expressões Populares Portuguesas, de Guilherme Augusto Simões, que se documenta a voz gasmar co mesmo valor de ‘abichar, apañar’. Quen non nos di que hai algunha conexión coa familia de (a)gasallar? Unha das acepcións fundamentais dese verbo en galego é ‘abastecer, fornecer’ nada distante semanticamente de ‘a(rre)pañar’. Sería estupendo poder coñecer o significado da voz con que Laureano Prieto nos agasalla: agasanar, agasanado (DdD).
Nº 8.  Mallado
Ser mallado a ‘ser cuspido a’ (oímoslla nun monólogo ao arousán Carlos Blanco unha vez que actuara no teatro Colón aquí na Coruña, fómoslle preguntar e díxonos que era de toda a vida, moi común para el). Di Vicente Risco: Non embargante, atopamos na tradición popular a idea de certos «axentes» ou «forzas», que poideran ser referidos, sin moito estirar as cousas, ó tan mallado e remallado mana dos etnólogos (texto atirado do TILG). Aí mallado equivale ao castelán trillado, moi repetido, sempre igual a si mesmo, e de aí atiramos a idea de igualdade. O mesmo proceso lóxico dáse á hora de explicar a xénese da unidade fraseolóxica castelá ser calcado a (se ben aquí entra tamén en xogo o uso do papel de calco que se poñía nas máquinas de escribir para facer copias; con todo, calcar tamén significa ‘apertar, trillar ou pisar co pé’).
Nº 9.  Pismado
“A comida está pismada”, dise así en terras lucenses cando ten moito sal. Parece haber aquí un cruzamento entre a familia de palabras que comparten a raíz pis- e a palabra bisma (ou todo é unha mesma familia, calquera sabe…). A  raíz pis- , raíz comparténa co latín tanto o galego como o castelán,   aparece en vbos. como galego e portugués pisar, castelán pistar ‘esmagar’ (cfr. o refrán portugués o machado grande se non corta pisa) e moi en estreita relación con ese valor, probablemente tamén se sume o sema [+SECO] (pénsese en accións de esmagar certos alimentos como peixes e uvas, ao perder o líquido restan secos), de aí que sexa posible relacionar eses verbos con voces máis infrecuentes como pistraca (figura no DdD, con valores semánticos do tipo ‘persoa seca de carnes’). Tamén a comida con exceso de sal produce sensación de sequidade e ao remoela na boca pode ser comparada a algo esmagado, unha pasta, un emplasto, é dicir, iso que en galego tradicionalmente se chama bisma , voz  que alterna coa variante (preferida no diccionario académico) bilma (castelán bizma, do lat. EPITHEMA, segundo o DRAE, aínda que un tendería a pensar en novo cruzamento con pis-. En portugués coa voz bisma desígnase un emplasto moi específico, o que se fai co unto da cobra (Dicionário de Expressões Populares Portuguesas, de Guilherme Augusto Simões).
Nº 10.  Pistrino
Os pistrinos son doces do entroido: coa masa das orellas e bañado con almibre de azucre e anís, dánselle forma redonda, e bótase a fritir (informante de Mera, concello de Ortigueira). A familia léxica á que pertence volve ser a dos derivados do latín PISTUS ‘mallado, batido’ (como a voz pestiño que se usa en moitas partes de España para designar outro doce).
Nº 11.  Relouza
A relouza ou rilouza é como lle chaman aos brotes novos que nacen con forza ao pé da planta (informante de Camporrapado, parroquia de Cortegada, Silleda). A voz pertence á familia de louzán, louzá. Comparten o sema de [+VIGOR]. O étimo parece estar na palabra latina LAUTIA, pero o que predomina é o valor derivado (a louza fina sobre a que se serven as viandas) quizais, só a título de hipótese, haxa que ir a documentacións moi antigas para localizar un posible valor primario: lemos nun libro publicado no XIX, a propósito desa voz, lautia, o seguinte: “C’étaient surtout des provisións de bouches et non de présents, car lautia est presque toujours suivi de munera”, en : Oeuvres de Tite-Live, de M. Nisard, Paris, 1839, p. 782; para chegar a esa conclusión o autor examina as concorrencias de lautia non só en Tito Livio, senón tamén no Corpus Inscriptionum  de Gruter; se esas viandas se servían a hóspedes de distinción irían servidas en pratos de fino barro e por metonimia a palabra pasa a significar iso mesmo (a louza fina, pero se inicialmente se aplicaba ás cousas de comer, aí está a idea orixinaria, a materia “fresca” e viva…).
Nº 12.  Tirapuxar
“O cura tirapuxaba…” ‘insistía, porfiaba’ (“quería levarlle o san Brais [a imaxe], estaba empeñado, pero o dono non quería) (Informante de Soutolongo, parroquia do concello de Lalín, e casada nos Chaos, parroquia de Cortegada, Silleda). O verbo formouse sobre a base do substantivo tirapuxa. En galego común, porén,  o normal é usar a locución andar á tirapuxa.



martes, 13 de febreiro de 2018

VISITANDO



VISITANDO OURENSE



Visitamos a exposición In tempore sueborum na cidade das Burgas. En conxunto, valorámola como exposición magnífica, malia botar en falta algunha cousa. A cidade recibiunos cun tempo de inverno máis que soportable, apenas necesitamos abrir os paraugas. A carón do aparcadoiro lucían case medievais os postos (algúns, os máis feitiños, con tellado de tella) do mercado, con mulleres expresivas –lembranzas da Auria de Blanco Amor- que ofertaban a viva voz os seus produtos (preguntei: -Para que son eses vimes [alí estaban, acaroados, deitados contra as árbores en feixes alaranxados] –Para atar as vides [miroume dubidando do meu coñecemento talvez de voces patrimoniais], para facer o viño, sabe? Sabía si, pero para min os vimbios tamén se asocian á matanza, iso non llo dixen). Logo camiñamos cara ao edificio onde se abría a primeira das tres etapas en que se dividía a exposición: O Centro Cultural Marcos Valcárcel (recordamos a Marcos Valcárcel: a parca cortoulle cedo  o fío da vida, recordámolo vital e comunicativo un día en que visitara para impartir unha pequena charla o noso Instituto, séxalle leve a terra!), o Museo Municipal de Ourense e a Igrexa de Santa María Madre (ou Santa María a Nai). 


Algo máis de 200 pezas e varios paneis informativos, mapas interesantes e miniaturas non menos ricas. Pezas vindas de varios lugares de Europa: Hungría (terra segundo a teoría estándar –hai quen pensa que era de Panóias, no norte de Portugal- do santo Martiño de Dumio, o chamado Apósotolo dos suevos), Alemaña, Francia, Portugal, e España (basicamente de Galicia e outros territorios da Celtiberia, da vella Lusitania –Mérida-, e mais da capital do reino -pezas emprestadas polo Museo Arqueolóxico Nacional). Denominador común? O tempo: o tempo dos suevos na Gallaecia (411-585), cando se institúe o primeiro reino medieval –e católico- de Occidente. Excelente o catálogo. Un tocho de 544 páxinas, marabillosamente editado, con riqueza de fotografías e con comentarios, maiormente interesantes –e algún sublime, diría eu: o do Crismón de Quiroga seduciume, pero non é o único-, que pretenden chamar á reflexión sobre esa difícil e misteriosa época no noso país e parte do veciño. Pódese criticar o caro que resultou montar esta exposición (logo vos facilito información nese sentido) pero desde logo, non pode un por menos de recoñecer que os vinte euros que custou este pedazo de libro é un prezo bo. Deixádesme que destaque algún aspecto que nos chamase máis a atención: as xoias. Hai un montón, moitas vinculadas a enterramentos, e case todas en corpos femininos. Moito ouro, moito ámbar e moi boas sínteses das interrelacións entre o N.O. hispano e outras partes de Europa. Fálase da moda danubiana (hai un esquema ou modelo que se repite en contextos funerarios da Europa central e que os expertos denominan como Hochfelden ou Untersiebenbrunn: entran en xogo obxectos característicos dos enterramentos vinculados ás grandes migracións de inicios do século V e cuxos protagonistas foron vándalos, alanos, suevos e godos). Con ámbar vemos pezas dunha beleza incuestionable (o ámbar era un produto de luxo altamente valorado como adorno feminino xunto cos metais e pedras preciosas, pero ao mesmo tempo servía de talismán contra certas enfermidades de garganta e como elemento propiciatorio do descanso dos defuntos..., p. 342 do catálogo: artigo de Isabel Arias Sánchez e Luis J. Balmaseda Muncharaz).

 (Capitel de extrema beleza feito en mármore azul do Incio)


Un segundo aspecto que chama especialmente a nosa atención é o das cecas. Para un profano, non especialista no tema, a información e riqueza numismática deste período con que nos fornece esta exposición merece un sobresaínte. Para empezar, sabiades que hai unha tipoloxía de moedas deste período que se coñece como tipo Galaico A? Vemos Tremis de suevos de distintos tipos, de ouro a maioría (todos custodiados fóra de Galicia: Braga, Porto, Lisboa, unha moeda en Alemaña en o resto en Madrid). Pero na Gallaecia da época sueva e visigoda si había cecas, cito nomes: Aliobrio, Calapa, Nandolas, e Toriuiana. Interésame especialmente falarvos da ceca de Georres [vid. páx. 107 do catálogo], que segundo todos os indicios hai que localizar en Valdeorras (Plinio cita a antiga Gigurri: aparece Geores en moedas do tempo de Recaredo I, Georres con Witerico e Giorres con Gundemaro, Sisebuto e Suintila). Outro topónimo/ceca galaico discutido é Laure (a crítica divídese entre Laura en Matosiños-Porto e Laure (así nun documento do 853, cerca do Lor en territorio lucense, de Carioca-Quiroga).

 (Pensouse primeiro nun "osculatorio", logo nun "removedor" de perfumes, pero é unha pequena roca de dedo; atopouse en santa Eulalia de Tábara, Zamora, e é de bronce)

(A verdade é que hai pezas preciosísimas, esta sen ir máis lonxe, é de bronce e foi atopada no Castro de Santo Adrián, Triacastela, Lugo)

(Outra peza marabillosa: trátase dun broche de cinturón, do séc. V ou VI, é bronce chapado en ouro con elementos de pasta vítrea. Atopado en Pol, Baamorto, Monforte de Lemos, Lugo)


Podiamos seguir durante páxinas, porque son moitas as cousas que nos impactaron, moitísimas as que descoñeciamos. Por exemplo, ficamos abraiados pola cantidade de pezas de inusitada beleza que nos falan dun labor importantísimo, cultural-arqueolóxico, de catalogación loable, arredor do vello Vigo. Vicus spacorum ou Vicus Helleni, Vigo aparece neste período ben destacado como un porto, núcleo comercial de primeira orde, de interrelación coa Europa do Norte e mais co Mediterráneo. A presenza de pezas procedentes de escavacións arqueolóxicas efectuados nos últimos tempos na cidade olívica merece, insistimos, que nos congratulemos. Cada día avanzamos un pouco máis no coñecemento de nós.

 (Colar de ámbar, atopado en Vigo)

(Adornos de pasta vítrea, procedentes de escavacións na cidade olívica)

(Magnífico colar de ámbar procedente tamén de Vigo. Este é un exemplar único na península con contas en forma de oito)



E A Coruña? E Elviña? Brillan pola súa ausencia. Non hai nin unha soa peza procedente nin da cidade brigantina nin do importante –un dos máis importantes, senón o máis, do norte de España- castro veciño, o de Elviña. Por que? Esa é unha das preguntas gravísimas que esta exposición formula aos visitantes que, efectivamente, tiveron a ben, reflexionar sobre o exposto. Sabemos polas últimas escavacións que existen niveis tardorroanos en Coruña e Elviña, falándose neste último castro de “niveis xermánicos”. Onde están as probas materiais que o acreditan? Por que non hai ningunha na exposición de Ourense? Hai pezas procedentes do Museo Arqueolóxico de San Antón, pero ningunha da cidade nin de Elviña; as pezas máis próximas remítennos a san Tirso de Oseiro –pouca cousa, por outro lado, tendo en conta a importancia da necrópole arteixá aí descuberta-, hai pezas de Moraime-Muxía, da Vila de Novelle-Mugardos e da Cidadela-Sobrado, pero nada en absoluto da vella Brigantium nin de Elviña, como tampouco hai mención ningunha á temperá cristianización do arteixán santuario de Pastoriza, moi preto do lugar de Suevos. Pero existir existen: logo hai que criticar a falta de comunicación cos responsables da museística herculina (onde están as pezas, nos almacéns?, falta espazo ou faltan cartos para a oportuna sistematización e posta en valor, posta á vista do público?)?

Dunha exposición coma esta, de tamaña categoría, e malia as críticas (hóuboas moi positivas, por parte das autoridades lusas, por parte da prensa, pola nosa modesta parte tamén: mais tamén as houbo negativas, din algunhas voces entendidas que se puxeron á vista pezas sen o suficiente contexto arqueolóxico), necesariamente deben saír propostas construtivas para o futuro. Nós, como coruñeses, xa lanzamos unha proposta: a museística arqueolóxica dunha cidade con poderoso pasado histórico como A Coruña debe mellorar, deben ampliarse os espazos ad hoc (o castelo de San Antón xa queda pequeno), débese avanzar na posta a punto do espazo cidadán didáctico e intercultural de Elviña. No catálogo lánzanse outras propostas: por exemplo, dísenos que xa é hora de acometer empresas arqueolóxicas completas. Recórdasenos que non hai nin un só castro, nin un tan sequera!, no ámbito peninsular do Noroeste enteiramente escavado; os autores dalgúns dos artigos lanzan propostas completas: por exemplo, instan a acometer empresas concretas arqueolóxicas en Setecoros (Igrexa parroquial do Divino Salvador de Setecoros, Valga, Pontevedra) e mais en San Pedro de Rocas. Por exemplo. 

 (Colar ou diadema de 44 elementos de ouro, século V. Achado en Ponte de Lima, terra de trobadores galaico-portugueses)


(Moitos dos enxovais áureos do s. V aparecen en enterramentos, sobre todo femininos: gardan relación os atopados por exemplo na vella Lusitania -coma este en Mérida- con outros horizonte funerarios de princesas bárbaras do Mar Negro e Baixo Danubio)


Sinceramente, meus queridos, creo que debedes ir a Ourense e visitar cos ollos ben abertos esta exposición. Gastouse, dinos Mª do Carme García Negro, medio millón de euros nesta exposición (artigo publicado en El Progreso o 29 de xaneiro do 2018): é moito diñeiro, logo non debe caer en saco roto todo ese esforzo. Ide, enchédevos de orgullo de canto tesouro houbo na vella Gallaecia e no resto de España, apreciade o que vale que nos tocase vivir un período sen guerras nin invasións na nosa terra, e logo exercitade libremente a vosa crítica. Que vos guste sempre visitar espazos culturais!

Outro día, a ver en marzo, dirémosvos que outros aspectos botamos en falta: referencias lendarias e míticas da presenza sueva en Galicia.
 (Escena do Códice Albeldense, pintada aló polo 976, representa algúns dos participantes no I Concilio de Braga, celebrado na capital do reino suevo na Gallaecia, a cidade bracarense, no 561. Preside Lucrecio, bispo de Braga, o primeiro pola esquerda; á dereita de todo está o rei suevo Teodomiro. Asinan as actas: Lucrecio, Martiño, Ilderico, Timoteo, Andrés, Coto, Lucecio e Mailoso -que nos recorda o bretón Maeloc-; Martiño é o que está a carón do rei)

 (Extremo occidental do imperio romano tal como aparece na chamada Tabula Peuntigeriana: vedes a Torre brigantina, hoxe chamada de Hércules, debaixo de Irlanda-Ibernia. Está botando fume)

domingo, 4 de febreiro de 2018

GALICIA INMORRENTE



A MATA

 (Esta que agora loce no xardín, é a pía de salgar: medirá cerca dun metro e medio de longo. Estaba dentro da casa, no cuarto de salgar. Vedes esas fendas na parte superior: aí encaxáibanse táboas de madeira, de tal forma que aumentaba o volume outro tanto, e logo levaba tapa. Inda que non se vexa, hai un burato de saída, por onde escoaba a salmoira ou "salmoeira". A casa está no Concello de Silleda)
 
Tres cousas amamos os seres humanos en xeral: a infancia, o que nos recorda a infancia, as cousas divertidas que se facían na infancia. Os galegos en particular adoitamos amar tamén a aldea. Incluso os criados na cidade. Relembro perfectamente aquela pregunta típica nas conversas no Instituto, cando eramos rapazas: Vas á túa aldea? Ou, cal é a túa aldea? E incluso, e ti tes aldea? Ah!, había compañeiras que francamente lamentaban non ter aldea e envexaban as rapazas que si tiñamos. A aldea, naturalmente, naquel contexto –aínda se perpetúa entre o alumnado actual, pero moito menos- non tiña por que ser o lugar de nacemento propio: podía ser o lugar onde naceran os pais –pai ou nai- ou os avós. Unha das cousas inesquecibles da aldea da nosa infancia é a mata do porco. As primeiras que eu vivín en orde cronolóxica son as do Barco de Valdeorras, na casa na que vivían os meus avós maternos; logo, de adolescente, recordo ás de Valencia do Sil, na casa dos tíos, e xa de casada, houbo un par de anos, en que se mataba na casa onde naceu o meu home, en Trasdeza. Durante moitos anos, dez ou máis, cando o tempo, o programa e a capacidade (e interese) nolo permitían, pedín e valorei para a cualificación final en C.O.U un traballo (voluntario sempre) sobre a matanza ou mata na casa dos avós, na aldea. Recibín pequenas xoias. Vou abrir aquí e agora unha serie cos mellores traballos. En principio, para non cansar, un cada inverno. Empezaremos recuperando unhas páxinas escritas por unha das nosas mellores alumnas durante toda a nosa vida laboral: Minia Campos Domínguez. Pedinlle permiso e concedéunolo amablemente. Agora está felizmente casada, é nai de dous fillos e traballa de dermatóloga (fora o número un da súa promoción) no hospital Gregorio Marañón de Madrid. Non vos importará que sinta orgullo de ter alumnas coma ela. Moitas grazas.

 (A máquina de facer chourizos. Rescatámola do faiado -Luis estivo un bocado reparando e limpando-. Había unha igual en moitas casas galegas. Á esquerda a manivela, á dereita o "embudo" para meter a tripa, debaixo vemos outro "embudo" manual; dentro van as coitelas para esnaquizar a carne, é de ferro de fundición e bastante bo ferro, porque leva anos sen usar e non se oxida moito...)
 
:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::
A MATANZA
Minia Campos Domínguez COU C

INTRODUCCIÓN
A matanza do porco en Galicia é máis que o labor de dar morte  ó animal para o seu posterior aproveitamento. É unha tradición propia dunha época do ano, que ten asociados uns ritos e unhas técnicas melloradas de xeración en xeración.
                A matanza é moi importante na nosa cultura. Isto amósano os ditos populares, por exemplo “a cada porco chégalle o seu san Martiño”. Este refrán fai referencia á data aproximada da matanza do porco, o 11 de novembro, día se san Martiño. A matanza facíase cando ía chegando o frío, porque a carencia de bos sistemas de refrixeración, entre outras razóns, facía imposible a boa conservación da carne no verán.
                Nembargantes, os porcos non só se mataban en novembro. En moitas casas galegas criábanse varios porcos, e a “festa” repetíase varias veces entro o san Martiño e o Entroido.
                Os porcos mercábanse moi noviños polo mes de agosto do ano anterior, polo que, cando se facía a matanza, tiñan arredor de ano e medio e un peso que podía acadar os cen quilos.
                Ata que lle chegaba o día, o porco era un dos animais que mellor vivía. Comía ben e non traballaba. A alimentación do porco consistía fundamentalmente en vexetais: patacas, tonas de patacas, nabos cocidos, verzas e, sobre todo, fariña de millo.
                Cando se ía matar, tíñase o porco sen comer desde o día anterior. Non había ningún día especial para executar ese labor. O día sinalado pedíaselles a dous ou tres veciños que botasen unha man.
PRIMEIRO DÍA
                As tarefas comezaban moi cedo, entre as sete e as oito da mañá. A primeira tarefa era suxeitar o animal cunha ou dúas cordas enriba dun tallo dun dunha superficie estable (como, por exemplo, un caixón grande). Era moi difícil termar do porco debido á súa forza e tamaño. O matachín, o que verdadeiramente mataba o porco, craváballe un longo coitelo no pescozo, cara ó corazón. Pola ferida producíase recollíase o sangue nun recipiente de paredes baixas, como unha pequena tina. Había que remexe-lo sangue segundo ía saíndo para que non callase. O porco berraba tanto que se oía de aldea a aldea (mesmo a medio quilómetro de distancia).
                Xa morto o porco, un dos ritos neste momento era invitar os que axudaron no labor a unha copa de caña (augardente) como mostra de agradecemento e índice de celebración colectiva.
                Empezábase logo o chamuscado. Cubríase o cocho con fentos secos ou palla e poñíaselle lume. Dábanselle as voltas necesarias para quitarlle tódalas serdas. Había que axudarse dunhas gallas para levantarlle as pernas e poder chamuscalo axeitadament por tódolos sitios. Aproveitábase entón para arrincarlle as unllas e deixar limpas as patas.
                Despois de chamuscado o porco, lavábase con auga morna mentres de raspaba cun coitelo para retirar tódolos restos de pel e serdas queimadas. Unha vez limpo, xa estaba disposto para inicia-la segunda fase.
                De seguido, comezaba o proceso de abri-lo porco. Este, en posición de “decúbito supino”, íase abrindo para retirar tódalas vísceras: corazóns, pulmóns, riles, bandullo, tripas, fígado e vincha (que se lles daba ós nenos para que a incharan e xogaran con ela). Tamén se retiraba a papada, o que facilitaría despois a tarefa de coloca-la corda para colga-lo porco. Os instrumentos utilizados nesta parte de traballo eran coitelos, machadas e un mazo de madeira, a modo de fungueiro curto, para golpealos e ir abrindo o porco ó xeito.
                Unha vez baleiro, lavábase ben con auga fría todo o corpo e pendurábase dunha viga coa axuda dunha corda. Así permanecía toda a noite nun sitio fresco.
                As tripas, que foran recollidas con moito coidado sobre unha tea impermeable, había que devanalas, é dicir, ilas separando desde o bandullo o final, para logo lavalas minuciosamente. O intestino delgado empregábase para encher de zorza e facer así os chourizos; e o groso, para facer as morcillas, ou ben cociñalo nos callos. Co bandullo podíase facer un pastel recheo de masa doce con uvas pasas e especias, que se cocía no forno.
                No xantar desde primeiro día xa se comía o fígado, que se cociñaba encebolado e adubado con herbas aromáticas.
                Pola noite do primeiro día facíanse as morcillas enchendo as tripas grosas coa mestura de diversos ingredientes. Unha receita podía ser: sangue, miolo de pantrigo, figos pasos picados miúdos, uvas pasas, piñóns e especias (noz moscada e outras). Tamén podían levar arroz en vez de pan, ou outras combinacións salgadas. Unha vez cheas as morcillas, atábanse polos extremos e, colgadas dunha vara, cocíanse, co obxecto de calla-lo sangue.
SEGUNDO DÍA
                Ó día seguinte pola mañá despendurábase o porco e procedíase a tallalo, operación sumamente complicada e que esixía coñecemento, forza e habilidade.
                As pezas principais eran: a cachucha, as paletas, os pernís (xamóns), as costelas, os raxos e os raxelos. Tamén se separaban os ósos do espiñazo e trozos de touciño.
                Para proceder ó salgado, dispoñíase dun saco de sal íanse fregando con el as distintas partes, agás aquelas que se fosen consumir frescas. A carne salgada íase introducindo no “baño”, recipiente, en xeral, de madeira, dunha capacidade aproximada de oitocentos litros.
                Mentres se tallaba a carne, tamén se separaban as “probas” para os familiares e amigos, que xeralmente eran de raxo. Era un compromiso recíproco e un xeito de ter carne fresca moitos días durante as matanzas.
                Os trozos de carnes diversas que van quedando ó tallar, as febras e graxas, íanse separando en carne para chourizos e carne para rexóns. A dos chourizos ten máis febra e a dos rexóns é sobre todo graxa.
                O xantar deste segundo día podía consistir nun cocido feito con carne fresca ou nun guiso de raxo ou costela.
                Pola tarde facíanse os rexóns e preparábase a carne dos chourizos. Esta adubábase con sal, allo, pemento doce e picante, ourego e viño branco. Despois de tres ou catro días, estará convertida en zorza para enche-los chourizos. Ó longo destes días íase probando, coa finalidade de axustar as cantidades dos componentes do adubo.
                Os rexóns cocíanse lentamente nunha pota de fondo ancho durante horas. A graxa íanse deretendo, e as febras quedaban lixeiramente torradas. A graxa líquida introducíase en olas de barro e usábase para cociñar, tanto para fritir coma para a elaboración de doces.
                              
                                                                              Información obtida en Terras da Ulla.
::::::::::::::::::::::::::::::::
NOTAS:
Conservamos sen modificar nada en absoluto a ortografía orixinal deste traballo de hai moitos anos xa. Actualmente palabras como introducción simplificaron o grupo culto. Hoxe cómpre escribir, xa que logo, introdución.
Quixera, xa por último, chamar a vosa atención sobre o léxico específico da matanza. Hai unha serie de palabras e frases curiosas, que dependen en boa medida, da zona. Neste traballo de Minia documentado na terra dos seus avós, por exemplo, é interesante o uso do verbo devanar (as tripas: hoxe ía un frio que afeitaban en seco, sen luvas as mans xeábanse; moito me acordaron aquelas mulleres –as tías, as curmáns maiores, miña nai- que en Valencia do Sil collían as tripas e íanas lavar ao arroio de Rascouprín, en días tanto ou máis fríos ca este; como aturarían aquela auga que baixaba xélida da montaña?). Tamén nos resulta curioso o baño onde se salga a carne. É voz común a outras partes de Galicia. Porén, aquí en Trasdeza, oímoslle a un falante de Siador a voz saleiro e este saleiro é normalmente de pedra. Máis común, con todo, é chamarlle a pía de salgar ou a artesa de salgar. Sen saírmos de Trasdeza, aí atrás, a finais de decembro, no Barral atopámonos, mentres dabamos un paseo, con Marifé e José Ramón: -Que?, dando un paseíño? –Pois si, hai que aproveitar... E vós tamén? –Nós vimos de levantar a carne...
Levantar a carne é unha expresión que na miña vida oíra. Consiste en sacar do sal as pezas da matanza do porco, transcorridos uns cantos días.
Xa sabedes cal é a pequena filosofía deste noso blog: onde menos se pensa hai agochado un pequeno tesouro... Ou niso confiamos sempre. Seguiremos outro día.

 (O afumado dos salchichóns. O Barral. Concello de Silleda)

 (O lume debe estar noit e día. A mellor madeira para o afumado dinme por aquí -Trasdeza- que é a de carballo, e hai quen lle bota tamén loureiro)